Қазақша рефераттар

Танымдық белсенділік

Оқу іс-әрекеті: қоғамның ілгерілеуінің негізі

Іс-әрекеттің жалпы теориясына сүйене отырып, оқу үдерісінің өзегінде дәл осы оқу іс-әрекеті тұрғанын айтуға болады. Оқу іс-әрекеті — адамзат үшін ең қажетті құндылықтардың бірі: онсыз өмір тәжірибесін бір ұрпақтан екінші ұрпаққа жеткізу, мәдениетті сақтау және қоғамды дамыту мүмкін емес.

Оқыту үдерісінде қоғам ұйымдастырған оқу іс-әрекетінің екі негізгі формасы қарастырылады: біріншісі — адамзатта жинақталған тәжірибені жеткізу; екіншісі — қоғамдық тәжірибені оқушылардың игілігіне айналдырып, оны игерту.

Екі қыр: жеткізу және игеру

  • Тәжірибені жеткізу: қоғам жинақтаған білім мен дағдыны жүйелі түрде беру.
  • Тәжірибені игеру: оны оқушының жеке мүмкіндігіне, қажетіне сай мәнге айналдыру.

Ұғымдарды нақтылау

Іс-әрекеттің жалпы теориясы тұрғысынан психологтар оқу іс-әрекеті мен танымдық іс-әрекет ұғымдарын ажыратып қарастырады. Г. Щукина оқу іс-әрекеті ұғымы «оқу» ұғымына қарағанда кеңірек екенін атап өтеді, өйткені ол оқушы мен оқытушы әрекеттерін бірлікте қамтиды.

Оқу іс-әрекетінің әлеуметтік мәні

Оқу іс-әрекетінің тереңінде әлеуметтік мағына жатыр: әрекетсіз қоғам ілгерілемейді. В. Репкин оқу іс-әрекетін ересектер мен балалардың (оқытушылар мен оқушылардың) ынтымақтасу формасы ретінде сипаттайды: ортақ мақсатқа бағытталу және нәтижеге бірге қол жеткізу — оның басты белгілерінің бірі.

Танымдық іс-әрекет: нәтижеліліктің тірегі

Психологияда «оқу» термині жүйке тетіктеріне негізделген психикалық үдерістердің жиынтығы ретінде қарастырылады. Ал дидактикада бұл ұғым көбіне оқушының танымдық іс-әрекетімен байланысты қолданылады. Г. Щукина пікірінше, оқу-танымдық іс-әрекет ұғымы оқыту үдерісін толығырақ сипаттайды: мұнда таным үдерісі де, өскелең ұрпақтың әлеуметтенуі де қатар жүзеге асады.

Оқыту үдерісінде іс-әрекет феномені қалай нақтыланады?

  1. 1) Әрекеттердің байланыстылығы. Оқушының іс-әрекеті басқа адамдардың іс-әрекетімен ұштасады. Осы байланыс арқылы тәжірибе алмасу жүреді, әрекет тәсілдері салыстырылады, ой-өріс кеңейеді. Оқушы өз мүмкіндігін байыппен бағалап, таразылауға үйренеді.

  2. 2) Ілгерілеу динамикасы. Педагогикалық үдерістегі іс-әрекеттің дамуы тұлғаның дамуына алып келеді: бастапқыда орындаушылық, кейін белсенді орындаушылық, одан соң өзіндік шығармашылық белсенділікке өтеді.

  3. 3) Сенім мен көзқарасқа ықпал. Іс-әрекет сипатының өзгеруі оқушының сенімі мен көзқарасын түрлендіреді: орындаушы позициядан белсенділікке, одан әрі субъектілік ұстанымға көтеріледі.

  4. 4) Өзін-өзі реттеу тетіктері. Тұлға қалыптасуы көбіне реттеуші механизмдердің өзгерісіне сүйенеді. Өзін-өзі реттеу мен басқару — қалыптасып келе жатқан тұлғаның негізгі көрсеткіші.

  5. 5) Қарым-қатынас арқылы позицияның өзгеруі. Оқушы–оқытушы арасындағы субъектілік қатынас оқушыны өзін-өзі реттеуге жетелейді. Белсенділік, өздігінен жұмыс, танымдық қызығушылық сияқты қасиеттер күшейеді.

    Бұл өзгерістер оқушының күнделікті әрекетінде нақты көрінеді: «өзім шештім», «өзім болжадым», «досыма көмектестім» сияқты тәжірибелер оның алға жылжуын бекітеді.

Оқу барысында жүйелі әрі тізбекті түрде қалыптасатын тұлғалық түзілістер оқушының оқу іс-әрекетіндегі белсенді ұстанымын күшейтеді. Соның нәтижесінде оқушы өз бетінше шешім қабылдауға дағдыланып, танымдық қызығушылығы артады; өзіндік жұмысқа қабілеті, реттелу мүмкіндігі дамиды.

Белсенділік: іс-әрекеттің деңгейі мен сипатын ашатын өлшем

Педагогикалық теория мен практикада «белсенділік» термині жиі қолданылады, бірақ оның мазмұны күрделі: біреулер оны іс-әрекеттің нәтижесі деп санаса, енді біреулер белсенділікті іс-әрекеттен кең ұғым ретінде түсіндіреді.

Тұлғалық түзіліс

Белсенділік — оқушының ерекше күйін, іс-әрекетке қатынасын білдіретін тұлғалық сипат (зейін, бейімділік, үдеріске етене қатысу, өзгерісті тез сезіну).

Субъектілік белгі

Егер іс-әрекет объективтік пен субъективтіктің бірлігі ретінде көрінсе, белсенділік көбіне субъектіге тән қасиет ретінде танылады.

Мақсат пен түрткіге әсер

Белсенділік мақсат қоюға, түрткіні саналы түсінуге, әрекет тәсілін таңдауға тікелей ықпал етеді.

Танымдық белсенділік және дербестік

Танымдық белсенділік — оқушының құнды әрі күрделі тұлғалық түзілісі. Ол оқу мен оқытудың нәтижелілігін арттырады, сабақтың «құндылығы» да көбіне оқушылар белсенділігінің деңгейімен өлшенеді.

Танымдық белсенділікті дербестіктің алғашқы баспалдағы ретінде түсінген жөн: мәселені өз бетінше түсіну, шешім қабылдау, үлкендердің тұрақты көмегінсіз жол табу. Дербестік ынталылықпен, бастамашылдықпен және оқу-танымдық міндеттерді өздігінен шешуге ұмтылумен тығыз байланысты.

Белсенділік пен дербестік қандай уәждерден көрінеді?

  • Мақсатты қажеттілік: танымдық амалдардың бағыттылығы мен мағына түзуші сипаты.
  • Білім мен тәсілдерді жұмылдыру: сұрақтардың мазмұндылығы, білім мен іскерлікті орынды пайдалану.
  • Әлеуметтік коммуникация арқылы кеңею: көп оқу, медиа ресурстар арқылы білімді тереңдетуге ұмтылыс.

Талқыланып отырған мәселе бойынша белсенді пікір айту, жолдасының жауабын толықтыру, түзету енгізу, қателікті жөндеу — оқушының оқу-танымдық іс-әрекеттің субъектісі ретінде қалыптасуының маңызды көрсеткіштері.

Қызығушылық: оқудың қуатты қозғаушы күші

Оқу іс-әрекеттері арасында танымдық қызығушылық айрықша орын алады. Дамудың жоғары деңгейіне кез келген әрекет (оқу да, еңбек те) тұлғаның іске ықыласты қатынасынсыз жете алмайды.

Қызығушылық нені өзгертеді?

Қызығушылық әрекетті «қыздыратын», қозғау салатын күш ретінде оқу нәтижелілігіне тікелей ықпал етеді: білім игеру тәсілдері жаңарады, оқу әрекеттерінің жалпы «тонусы» жақсарады.

Қызығушылық бүгінгі оқу үдерісінде тек гностикалық (білім алу) міндеттермен шектелмей, оқушының тұлғалық құрылымын, әлеуметтік өмірімен байланысқан әрекеттерін де қамтиды.

Құндылық бағдар және тұрақты қызығушылық

Оқушының қызығушылығы оның құндылықтарға бағыт-бағдарымен өзара байланысты. Құндылықтар объективті болмыспен сабақтас болғанымен, олар адамның ішкі қасиеті ретінде субъективті түрде көрінеді. Оқу іс-әрекеті түрлі білім салалары арқылы объективті құндылықтарды ашып, оқушыға кездейсоқ, өтпелі қызығушылықтардан тұрақты, терең, өміршең қызығушылықтарға қарай бет бұруға көмектеседі.

Г. Щукина атап өткендей, енжар оқытушы мақсатқа жету үшін оқушы белсенділігін көтере алмайды; ал енжар оқушы рухани қозғалысы әлсіз «механизмге» ұқсап қалады. Демек, қызығушылық пен белсенділік — оқыту нәтижесінің өзекті шарты.

Ойлауды дамыту және шығармашылық іс-әрекет

Қазіргі педагогикалық психологияда адамның ойлауы іс-әрекет барысында қалыптасатыны тұжырымдалған. Ойлай білу — тұлғаның жалпы сапалық қасиеті. Әсіресе ғылыми-теориялық ойлауды қалыптастыру ұзақ уақыт пен жүйелі еңбекті қажет етеді.

Ғылыми-теориялық ойлауға бағдар

В. Давыдовтың пікірі маңызды: мектепте білімдік мәселелерді түбегейлі шешу оқытудың мазмұны мен әдістері арқылы қалыптасатын ойлау түрлерін өзгертумен тікелей байланысты. Яғни, оқыту жүйесін пайымдық-тәжірибелік ойлаумен шектемей, қазіргі заманға сай ғылыми-теориялық ойлауды қалыптастыруға бағыттау қажет.

Шығармашылық ойлау деген не?

Шығармашылық ойлау — адамға бұрын белгілі тәсілдермен шешілмейтін міндеттерде жаңа шешім табуға мүмкіндік беретін танымдық үдеріс. Ол тек бар ұғымдарды түсіндірумен шектелмей, жаңа бейнелер, жаңа мағыналар, жаңа әдістер тудырады; болмыстың жаңа қырларын ашады немесе оны өзгертудің тың жолдарын ұсынады.

Шығармашылық ойлау қиялмен тығыз байланысты: сана логика аясымен ғана шектелмей, ерекше үйлесімдер мен жаңа бірігулерге жол ашады. Дегенмен, шығармашылықтың нәтижелі болуы көбіне білім мен іскерліктің жеткілікті деңгейде жұмылдырылуына сүйенеді.

Логикалық және шығармашылық ойлауға үйретудің айырмасы

Логикалық ойлау көбіне фактілерді белгілі ұғымдарға, есептерді белгілі тәсілдерге «алып келуге» үйретеді.

Шығармашылық ойлау керісінше, игерілген ұғымдар мен әдістерді сынап бағалауды, олардың шектеулігін көруді және фактілер арқылы тексеруді талап етеді.

Бұл тұрғыдан шығармашылық ойлау адамды беделге сүйеніп тоқтап қалмай, дәлел іздеуге; дайын қалыпқа сыйғызбай, нақты дүниені терең түсіндіруге үйретуі тиіс.

Мәселені шешу мәдениеті: «кедергілерді» байқау және жеңу

Шығармашыл адамдар бала күнгі «бәрін білгім келеді» деген әуестенушілігін жоғалтпайды. Көп жағдайда есептің шешімі — білімнің аздығынан емес, әдеттегі ойлау шеңберінен шыға алмаудан табылмайды.

Есепті шешудің негізгі кезеңдері

  1. 1 Мәселені түсіну: мазмұнына қанығу, дұрыс сұрақ қою. «Дұрыс қойылған сұрақ — жауаптың жартысы».
  2. 2 Шартты талдау: қандай ақиқаттарға сүйену керек екенін анықтау, алдыңғы тәсілдерге сын көзбен қарау.

Стандартты ойлау тұзағы: қысқа мысалдар

6 сіріңкемен 4 теңқабырғалы үшбұрыш құрастыру. Көпшілік мұны жазықтықта құрастырамын деп ойлап, «жетпейді» деген қорытындыға келеді. Ал шешім кеңістіктік құрастыруды талап етеді.

Шаршы төбелеріндегі 4 нүктені үш түзу сызықпен қосу (қаламды көтермей, бастапқы нүктеге қайта оралу). Кедергі — сызықтарды міндетті түрде нүктелердің «ішкі» аймағында жүргізу керек деген жасырын ұйғарым. Егер сызықтарды нүктелердің сыртымен жүргізуге болатынын қабылдаса, шешім жеңілдейді.

«Мылқау» дүкенде балғаны қалай сұрайды? Көпшілік үстелді ұрып көрсетеді. Ал «зағип сатушыдан қайшыны қалай сұрайды?» дегенде адамдар саусақпен «қайшы» ишарасын көрсетеді. Бірақ мұнда да кедергі бар: зағип адамның сөйлей алатынын ұмытып кету. Демек, кейде ең қарапайым сұрақтың өзінде ойлау тосқауылдары кездеседі.

Педагогикалық қорытынды

Оқушыларды шығармашылық іс-әрекетке бейімдеу үшін әртүрлі жаттығулар арқылы олардың әдеттегі ойлау тәсілдерінен өзгеше жолдарды байқап көруіне жағдай жасау қажет. Мұндай бейімдеу бастауыш сыныптан басталғаны тиімді: барлық пән бойынша шығармашылыққа жетелейтін тапсырмалар, сұрақтар мен есептердің жүйесін құрастыру — оқушының субъектілік ұстанымын нығайтудың нақты жолы.