Бекініп Серіктасқа қалмақ қолы, Батырлар басқа жаққа кеткен бәрі
Қазақ жерін қалмақ басқыншыларынан азат еткен қолбасшы, батыр Бәсентиін Жасыбай Өмірұлы туралы Шоқан Уәлиханов, Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы, Н. Коншин жазбалары, сондай-ақ «Қазақ халқының қаһармандары» энциклопедиялық жинағы мен баспасөз материалдары бірқатар мәлімет ұсынады. Батырдың нақты туған жері белгісіз. Ал Баянауылдағы Жасыбай асуы бойына қойылған моланы Шоқан өз еңбектерінде сипаттап кеткен.
Тегі мен шыққан руы: пікір алшақтығы
Жасыбай Өмірұлының ата-тегін таратуда түрлі нұсқалар кездеседі. Кей деректер оны Сүйіндіктен, енді біреулері Қаракесектен (Жамалқожа қолжазбаларына сүйенген), ал кең тараған шежірелік нұсқалар Бәсентиіннен таратады.
Сүйіндік нұсқасы
Әлкей Марғұлан тұжырымында Жасыбай Сүйіндік Олжабайдың апасынан туған жиені ретінде айтылады. Бірақ жеті атаға дейін қан араластырмау қағидасын ескергенде, нағашылы-жиен байланысы бір рудың ішінде берілуі қисынсыз деген уәж келтіріледі.
Қаракесек нұсқасы
Қаракесек шежірелерінде Жасыбай есімінің ұшыраспауы бұл бағыттағы мәліметтердің сенімділігіне күмән тудырады.
Бәсентиін нұсқасы
Жұртқа мәлім Бәсентиін шежіресінде: Бәсентиін – Бисен – Матай – Өмір – Жасыбай деп таратылады. Мәшһүр Жүсіп шежіресінде де осы үлгі қолдау табады.
Мәшһүрдің аңыздық деректеріндегі «Таз аталған ұрпақтан» деген тұстарды да сын көзбен қарастыру қажет. Бейсеннің Таз, Матай, Сексен, Бүкі, Шоқай атты ұлдары болғаны туралы мәліметтер бұл мәселені әлі де салыстырып, нақтылай түсу керектігін аңғартады.
Қаза табуы туралы деректер: орын мен уақыт
Жасыбай батырдың қаза табуына қатысты деректер әрқилы. Мәшһүр Жүсіп жинаған аңыз нұсқалары мен Ф.А. Щербина, Н.Я. Коншин, Д.С. Примак еңбектерінде батырдың Баянауылда болған Қалмаққырған шайқасында қаза тапқаны айтылады. Ал 1907 жылы Қазанда шыққан «Сарыарқаның кіндігі екендігі» кітабында Мәшһүр Жүсіп батырдың Қызылтау бауырында жер үшін болған шайқаста оққа ұшқанын жазады.
1741 жыл туралы тұжырым
Ә.Х. Марғұлан еңбегінде 1741 жылы Баянауылда болған шайқаста Олжабай мен Жасыбай жасақтары жоңғарларды талқандайды. Жасыбай оққа ұшқаннан кейін Олжабайдың жауды тұтас жойған жері мен тауы Қалмаққырған атанады.
1752 жыл туралы нұсқа
Кей деректерде 1752 жылы Әмірсана мен Дауачыны іздеген Лама Доржы бастаған 20 мың ойрат әскерімен болған шайқаста Жасыбай қаза табады делінеді. Бұл уақиға «Олжабай батыр» жырында да ишарамен суреттеледі.
…Келген жолмен шұбырып, Есепсіз жолда қырылып, Баян тауын жанапты… Қайқайып садақ тартқанда, Қалмақтың тиіп сұм ұғы; Жасыбай қалды жығылып…
— «Олжабай батыр» жырынан
Коншин дерегі: шайқас өрнегі және соңғы сәт
Н.Я. Коншиннің қолжазбаларында Жасыбайдың Баянауыл аймағында жауға бірнеше мәрте соққы берген әйгілі батыр болғаны айтылады. Олжабайдың тапсырмасымен Жасыбай шағын жасақпен тауда мың-мың қолмен келе жатқан қалмақ қонтайшысын бөгеп, негізгі күш жеткенше тосқауыл болуға аттанады. Кескілескен ұрыста ол асқан ерлік көрсеткенімен, сауытының желке тұсындағы ашық жерінен оқ тиіп қаза табады.
Осы сәтте Олжабай батыр негізгі қолмен жетіп, шатқалда қамалған жауды талқандайды. Аңыздағы әйгілі сөз де осы контексте айтылады:
«Сендердің бәрің өлген Жасыбайдың бір шынтағына татымайсыңдар».
Жер-су атаулары: тарихи жадтың картасы
Халық аңыздары Жасыбай батырдың Баянауыл мен Жасыбай көлі маңындағы қырғын соғыста қаза болғанын, содан кейін көлдің батыр құрметіне Жасыбай көлі аталғанын жеткізеді. Сонымен бірге Қазақстанда Жасыбай атындағы екі көл бар: бірі Баянауылда, екіншісі Алматы облысы Кеген ауданында.
М. Тынышбаев пікірлеріне сүйенсек, Жасыбай асуы, Шойындыкөл, Қалмаққырған секілді атаулар — тек топонимдер ғана емес, қазақ–жоңғар майданының жүрісін бейнелейтін тарихи «соғыс картасы».
Ұрыс тактикасы: аңыздың астарындағы әскери шындық
Мәшһүр Жүсіп мәліметтерін Коншин деректерімен салыстыра қарағанда, аңыздар жеке батырлар әрекеті арқылы нақты әскери қимылдарды танытады: асу бойындағы қарауыл қызметі, жауды тар шатқалда бөгеп ұстау, негізгі күштің дер кезінде келуі. Бұдан Олжабайдың Баянауылға «мал дауы» үшін емес, Жасыбаймен бірлесіп жауға қарсы шайқасу үшін келгенін пайымдауға болады.
Жасыбайдың Олжабайға нағашылы-жиен екені айтылады. Бұл — екі батырдың өзара жауласпағанын, керісінше бір мақсатқа жұмылғанын аңғартатын маңызды ишара. Ұрыс алдында жоспар құрылып, жау асуға тақалғанда Жасыбай шағын қолмен бөгеп тұруға міндеттенеді, ал Олжабай негізгі күшпен жетіп, қоршауды түйіндеуге тиіс болады. Жеңіс келгенімен, қазақ жасағы қолбасшы батырынан айырылып қалады.
Жыр-дастан және қолжазба қорлары
Жасыбай батыр туралы жыр-дастан қалғаны белгілі. Онда Ер Жасыбай — Орта жүз Арғынның Бәсентиін руынан шыққан, Олжабайдың досы әрі жауырыншы, құралайды көзге атқан мерген ретінде суреттеледі. Ер Жасыбай жайлы аңыз-әңгімелердің ел аузынан жазылып алынған нұсқалары бұрынғы Қазақ ССР Ғылым академиясының Орталық ғылыми кітапханасының қолжазбалар қорында сақталғаны айтылады.
Қазіргі Павлодар облысы Баянауыл ауданында Жасыбай көлі мен Жасыбай асуы бар. Аңыз бойынша батырдың бейіті сол асудың үстінде.
Түйін: ең орнықты пікір
Жасыбай батырдың шыққан тегі туралы пікірталас болғанымен, қалыптасқан негізгі көзқарас оны Бәсентиін деп таниды. Бұл тұжырым энциклопедиялық деректермен, зерттеушілер еңбектерімен және ең бастысы — қолда бар шежірелермен қабысады: Жасыбай атты ұрпақ өзге шежірелерден кездеспей, Бәсентиін таралымында анық көрінеді.
Жер-су атаулары, ауызша тарих, жыр жолдары мен жазба деректер бір нүктеде тоғысады: Баянауылдағы асу мен көл — ел намысы үшін күрескен ердің есімін бүгінге жеткізген тарихи жадының белгісі.
Жамалқожа қолжазбасынан үзінді (жыр үлгісі)
Ер Жасыбай… Ақынның қиыстырса келеді ебі, Болған іс бәрі айтылмай қалмас тегі. Аң қуып таудан құлап суға кеткен, Қалмақтың Шойын деген батыр бегі. Ол күнде бұл тауларды қалмақ алған, Қорған ғып әрбір жерге бекін салған. Тұлпардың екпінінен суға құлап, Атанып Шойындыкөл содан қалған. Жол салған тасты бұзып Жасыбай ер, Әркімнің ертеден-ақ аузында бар. Арқадан қазақ ауып өз жеріне, Кеткен соң ат қойылған Жасыбай көл. Жасыбай батыр екен ту көтерген, Басшы ғып біздің қазақ соңына ерген. Сол жолмен аңғал батыр келе жатса, Отырған тау басында қалмақ көрген. Жол тосқан жауыз қалмақ Құба мерген, Туы бар келе жатқан көзі көрген. Көрінбей тас түбінде тұра қалып, Тосыннан садақпенен тартып берген. Моласы Жасыбайдың тау басында, Қияның өзі салған қырқасында. Қалған сөз үлкендерден бірден-бірге, Өлгендерім болыпты сол қасында. Бекініп Серіктасқа қалмақ қолы, Батырлар басқа жаққа кеткен бәрі. Есітіп бұл хабарды келген дейді, Бөгенбай, Олжабай мен Малайсары. Батырдың не секілді бәрі барған, Қан төгіп қазақ, қалмақ соғыс салған. Айтуы бұрынғының рас болса, Қалмақтан осы жолы көп олжа қалған. Соғыста қолға түскен Құба мерген, Қалмақтың батырлары көп қырылған. Серіктас деген атты қалдырысып, Аталып Қалмаққырған содан қалған.
— Жамалқожа қолжазбасынан