Іске асыруын тексеру
Стратегиялық жоспарлау және норма шығармашылықты заң жүзінде әзірлеу
Саяси деңгейден берілетін негізгі (кейде қосымша) нұсқамалар норма шығармашылық қызметтің басталуына дейін қалыптасады. Осы нұсқамаларды іске асыруға кіріспес бұрын жұмыстың сипатын стратегиялық тұрғыдан талдау тиімді. Мұндай талдау заң жобасының қажеттілігін, мақсаттың айқындылығын және орындау тәсілдерін алдын ала нақтылауға мүмкіндік береді.
Жұмысты бастамас бұрын қойылатын негізгі сұрақтар
- Бізде не бар? Жаңа нормативтік акт қажет пе, әлде қолданыстағы актілерге өзгерістер мен толықтырулар енгізу жеткілікті ме? Мақсат нақты ма, әлде оны нақтылап, жетілдіру керек пе?
- Біз не істеуіміз керек? Заң жобасының түпкі мақсаты қандай, ол қандай нәтижеге жеткізуі тиіс?
- Оны қалай жасаймыз? Үдеріс қандай саяси стратегиямен іске асады, кім қатысады және кімдерді қосуға болады? Қандай ресурстар керек, қандай мерзім шынайы әрі тиімді?
- Жұмыстың аяқталғанын қалай дәлелдейміз? Дайын өнім қандай стандарттарға сай болуы тиіс, сапа өлшемдері қандай болады?
Нормативтік-құқықтық актіні әзірлеудің екі кезеңі
-
1
Стратегияны айқындау
Проблеманы тұжырымдау, алдағы жұмыстың көлемін белгілеу және оны шешуге бағытталған нақты мақсаттар бойынша шешім қабылдау. Сонымен бірге әртүрлі бағыттарды қарастырып, қандай бағыттар бойынша заң шығару бастамасы қажет екенін анықтау.
Маңызды стратегиялық сұрақтар
- Нормативтік акт қалай және қандай тетік арқылы іске асырылады?
- Іске асыруға кім жауапты болады: қолданыстағы орган ба, әлде жаңа құрылым қажет пе?
- Бағдар мен негізгі ұстанымдарды қамтамасыз ету үшін қандай нормативтік акт қажет?
-
2
Құжат мәтінін жазу
Қабылданған саяси шешімдер нормативтік құжаттың нақты мәтініне айналуы тиіс. Бұл кезеңде құрылым, құжаттың нысаны мен стилі, құқықтық терминологияның дәлдігі, орындалу мүмкіндігі және әкімшілік рәсімдерді нақтылау негізгі талапқа айналады.
Сондықтан заң техникасын меңгерген мамандарды (оның ішінде кәсіби заңгерлерді) тартудың маңызы жоғары. Тәжірибелі мемлекеттік қызметкерлердің қатысуы да пайдалы, алайда сапалы мәтін үшін маманданған заңгерлердің артықшылықтары бар.
Сәйкестікті тексеру жүйесі: сапаны басқарудың өзегі
Заң шығармашылық үдерісінде озық практикалық стандарттарды толық біріздендіру әрдайым оңай емес. Дегенмен тексеру рәсімдері үдерісті бағыттап, нормативтік актінің сапасын және оны іске асыру тетіктерінің тиімділігін бағалауға мүмкіндік береді. Көптеген елдерде сәйкестікті тексеру жүйесі үдерістің әр кезеңіне енгізілген.
1-топ: стратегиялық бағытты таңдауға қатысты тексерулер
- Жалпы құқықтық тексерулер
- Әкімшілік талаптарды талдау
- Шығындар мен экономикалық ықпалды бағалау
- Пәрменділікті (тиімділікті) талдау
- Практикалық қолданысты тексеру
- Іске асыруды тексеру
2-топ: нормативтік құжат жобасына тікелей қолданылатын тексерулер
- Конституцияға және басқа нормативтік актілерге сәйкестігі
- ЕО заңнамасымен жақындасу аясындағы сәйкестікті бағалау
- Халықаралық шарттарға, оның ішінде адам құқықтарын қорғау нормаларына сәйкестігі
- Іске асыруын тексеру
- Өндірістік (делегирленген) заң шығару өкілеттіктеріне қатыстылығын тексеру
- Құжаттың құқықтық нысанын, нақтылығын және түсініктілігін тексеру
Тексерулерді жүйеге енгізу: ұйымдастыру және жауапкершілік
Сәйкестікті тексеру рәсімдерін тиімді іске асыру үшін оларды салалық министрліктердің стратегиясына және заң шығару практикасына енгізудің нақты тетіктерін белгілеу қажет. Бастапқы кезеңде Үкімет пен Парламент мүшелеріне арналған таныстыру брифингтерін өткізу олардың рөлі мен маңызын дұрыс түсінуге көмектеседі.
Құзырет
Белгілі бір қызметкерлер тобының тексеру тәсілдері мен рәсімдерін қолдану дағдыларын қалыптастыру.
Нұсқамалар
Әрбір тексерудің мәні, қолданылу жағдайы және қашан орындалатыны бойынша әдістемелік нұсқаулық әзірлеу.
Жауапкершілік
Мониторинг, орындалу және үйлестіруге кім жауапты екенін нақты бекіту.
Заң жобасы мәтіні: саяси ерікті нақты құжатқа айналдыру
Заң шығару үдерісі — нормативтік-құқықтық құжаттың мәтінін әзірлеу. Бұл мәтінде стратегия (кейде толық, кейде ішінара) міндетті құқықтық нормаларға айналады. Осы мағынада заң жобасын әзірлеу саяси ерікті жазбаша түрде білдірудің институционалдық тәсілі болып саналады.
Құжатты кім жазатынына қарамастан, сапалы нәтиже тәжірибелі және білікті мемлекеттік қызметкерлер мен заңгерлердің бірлескен еңбегін талап етеді. Сәйкестікті бақылауға жауапты қызметкерлер де маманданған сараптамалық білімге ие болуы тиіс.
Заң шығаруды бастамас бұрын: міндетті талдау және негіздеме
Стратегия заң шығару жұмысы басталғанға дейін әзірленуі керек. Бұл әсіресе кешенді әрі күрделі реформалар кезінде саясат пен әдістің түбірлі мәселелеріне алдын ала ойластырылған жауап дайындауға мүмкіндік береді.
Бірқатар елдерде реттеуші директивалар немесе ұқсас рәсімдер заң жобасын бекітуге дейін міндетті зерттеуді талап етеді: заңнамалық реттеудің қажеттілігі, жаңа заң қабылдаудың себептері, мақсаттары, күтілетін нәтижелері, сондай-ақ іске асыруға қажет шығындар мен ресурстар талданады. Бұл талаптар заң жобалары бойынша арнайы бақылау тексерулерін енгізуге негіз болады.
Құжаттандыру талабы
Мұндай тексерулердің нәтижелері түсіндірме жазба (меморандум) түрінде рәсімделіп, Парламентке жіберілетін заң жобасына қоса ұсынылуы тиіс.