Түркістан республикасы

Мұстафа Шоқай Қызылорда облысындағы Сұлутөбе ауылында дүниеге келген. Бұл мәселеге қатысты екі түрлі пікір айтылады: кейбіреулер Сұлутөбенің атауын басқаша көрсетеді. Алайда негізгі дерек бойынша туған жері — осы Сұлутөбе (қазіргі таңда шағын станса).

Сол дәуірдегі қазақ баласының тағдыры қандай болса, Мұстафаның да балалық жолы соған ұқсас еді. Бірақ оның болашағын айқындаған екі ерекшелік болғанын атап өткен жөн.

Әуелде Мұстафа ауыл мектебінде оқиды, кейін Қызылордадағы мектепке барады. Бірақ әкесі бұл білімге қанағаттанбай, оны Ташкенттегі ер балалар гимназиясына береді.

Санкт-Петербургтегі жылдар Мұстафаны жай ғана бұрқан-талқан мінезді «бунтарь» емес, саналы күрескер ретінде қалыптастырды. Бұл тұста Бірінші және Екінші Дума жұмыс істеді. Патша билігі халық толқуын тоқтата алмай, Дума ашуға мәжбүр болған кезең еді. Думаға бұратана халықтардан да депутаттар өте бастайды.

Мұсылман фракциясындағы депутаттарға Мұстафаның көмегі ерекше тиді: ол хатшы, аудармашы ретінде көзге түседі. Осы қызмет арқылы ол империяның табиғатын, «бұратана» деп аталған халықтардың мәртебесін терең түсіне бастайды. Студент кезінен-ақ бостандық жолын іздеп, кітапқа сүйеніп, империялар тарихын және азаттық үшін күрескен елдердің тәжірибесін оқиды.

Осы жылдары қазақ даласында Алаш қайраткерлері бой көтере бастады. Олардың көбінің тағдыры Санкт-Петербургпен байланысты. Әлихан Бөкейханов, Ахмет Байтұрсынов, Міржақып Дулатов сияқты тұлғалармен Мұстафаның байланысы да осы ортада тереңдейді.

Мұстафаның саясаткер, қайраткер, күрескер ретінде толысуына ерекше ықпал еткен оқиғалардың бірі — 1916 жылғы көтеріліс. Бірде генерал Анненковқа қатысты соттың архивте жатқан стенограммасын қарағанымда, оның: «Революцияны 1917 жылы біз бастаған жоқпыз, шын революцияны 1916 жылы киргиздар бастаған» деген сөзі кездескен еді.

1916 көтерілісі толық зерттеліп болды деп кесіп айту қиын. Кеңес дәуірінде оның мән-мағынасын барынша көмескілеуге тырысып, Торғайдағы бір ғана өңірдің оқиғасы секілді көрсетілді. Ал шын мәнінде көтеріліс бүкіл Қазақстанды қамтыды. Егер көтеріліс бір өңірмен шектелсе, патша өкіметі батыста немістермен соғысып жатқан армиясының елеулі бөлігін шығысқа аударып, Торғай мен Жетісуға қосымша әскер әкелмес еді.

Архивте Ә. Жанкелдин материалдарымен танысқанымда, сол кезеңдегі алып көш туралы ауыр мәліметтерге кезіктім: солтүстік облыстардың (негізінен Торғай өңірінің) қазақтары Иранға ауа көшуді ойластырып, Бұхар әмірі арқылы жол ашуға келісім алғаны айтылады. Келесі күні «Патша тақтан құлады» деген жеделхат келіп, Иранға бет алған ел кері қайтқан. Мұндай деректердің бүгінгі зерттеулерде жиі айтылмайтыны таңғалдырады.

Кеңестік кезеңде тарихшылар «Түркістан республикасы» деген атауды айтуға да, оның мәнін ашуға да құлықты болмады. Ал шын мәнінде, меніңше, бұл — адамзат тарихындағы интеллектуалдық биік тәжірибелердің бірі.

Париж коммунасының әлем демократиясына ықпалы белгілі. Түркістан автономиясының тарихы болса — небәрі 62 күн. Ол алдымен Ташкентте құрылды: жұмысшылар, шаруалар, солдаттар, түрлі ұлт өкілдері қатысып, делегаттар Түркістан республикасын жариялайды.

Осы қозғалыстан сескенген орталық билік бірнеше рет Мұстафаға ұсыныс жасайды: «Түркістан республикасын құрғаныңа қарсы емеспіз, қолдаймыз. Бірақ сен бізді мойында, Кеңес өкіметін мойында». Мұстафа бұған келіспейді.

Мұстафа Орынбордағы съезге бір-ақ күн қатысып, іштей келіспей Ташкентке қайтады. Ташкентте Түркістан халықтарының жұмысшы, шаруа, солдаттар және түрлі ұлттар съезі өтіп жатады. Кешігіп келген Мұстафаны ұстазы Наливкин танып, жұртқа жария етеді. Зал тік тұрып қарсы алып, оны төрге шығарады. Мұстафа бірнеше мәрте сөз сөйлеп, қозғалыстың бағытын айқындауға тырысады.

Желтоқсан айының басында халық мешітке жиналып, намаздан кейін уағдаласып көшеге шығады. Оларға еуропалық топтар қосылады; араларында Доррер мен Наливкин де, Орта Азиядағы неміс, еврей қауымдастығының өкілдері де, орыс-казактар мен жұмысшылар да болғаны айтылады. Қолдарына ту ұстап, қаланың орталығына бет алады.

Шыршық өзеніндегі «Жаңа көпір» маңынан өте бергенде, төрт тұстан пулемет орнатқан большевиктер халықты оққа байлап, қырғынға ұшыратады. Бұл туралы деректер Қайролла Тұрғанбаев еңбегінде де, Мұстафа Шоқайдың өз жазбаларында да кездеседі.

Осыдан соң Мұстафа Түркістан республикасының астанасын Ташкенттен көшіруді ойластырады. Таңдау Қоқан қаласына түседі.

Қоқанға көшкен соң мемлекеттік құрылым жасау жалғасады. Қысқа уақыт ішінде 12 министрлік құрылады. Мұстафа бірнеше рет сөйлесіп жүріп, Мұхаметжан Тынышпаевты Түркістан республикасының премьер-министрі болуға көндіреді. Өзі революция көсемі әрі сыртқы істер министрі ретінде қалады.

Шетелден де қолдау ізделеді: Франциядан, Ыстамбұлдан қаржы келе бастайды деген деректер айтылады. Мұстафа Түркістан республикасының мәнін түсіндіріп, өкілдер жібереді. Бірақ дәл осы тұста большевиктер ұлт араздығын бұрынғыдан да күшейтеді: Қоқан маңындағы өзбек ауылдарына «қазақтар сендерді аямайды» деген мазмұндағы үгіт таратылады.

Тынышпаев Верныйдағы ер балалар гимназиясында оқығанда, бір сыныпта Михаил Фрунзе де болғаны айтылады. Тарихтың тәлкегімен, Тынышпаев Қоқанда премьер-министр болып тұрған шақта, Фрунзе қызыл әскердің атақты қолбасшысы ретінде Ташкент арқылы Қоқанға аттанады.

Айтылатын нұсқа бойынша, «үш сағат уақыт берем» деген ескертуден кейін шабуыл ертерек басталып, қала бірнеше сағат бойы зеңбіректен атқыланады. Мұстафаның өз жазбасында қырғынның ауқымы туралы ауыр дерек келтіріледі: халқы 60 мыңға жуық Қоқанда 20 мыңдай ғана адам қалғаны айтылады. Жазықсыз бала-шаға, қариялар, әйелдер жапа шеккен.

Түркістан республикасының басшылары жан-жаққа бытырап, қашуға мәжбүр болады. Мұстафаның қасында бір ғана офицер жүргені айтылады. Офицер тамақ іздеп кеткенде, бір қышлақтың жастары (большевиктердің айдап салуымен) Мұстафаны қорлап, «шоқынғансың», «большевиксің» деп ұрып-соғып, дарға аспақ болады.

Дәл сол кезде топтың ішіндегі сауатты бір өзбек Мұстафаны танып қалып: «Бұл Түркістан республикасының басшысы Мұстафа Шоқай ғой! Төреге қалай қол көтересіңдер?» деп тоқтатады. Халық кешірім сұрап, Мұстафа аман қалады.

Ташкентке әрең жеткен Мұстафа опера әншісі Мария Горинаны тауып алады. Ол қаланың сыртындағы үйіне түнде келіп, қызылдардың іздеуінен жасырынады. Мария Мұстафаны жасырып қана қоймай, қаладан алып шығудың амалын қарастырады.

Сол кезеңде Мария соғыста жараланған солдаттарға ерікті түрде көмектесіп, медбике болып жүрген. Ол вокзалға барып, Петербургке жүретін пойыздың басшысымен келісіп, Мұстафаны жаралылардың арасына қосады: денесін дәкемен орап, жаралы солдат ретінде вагонға отырғызады.

Бұлар алдымен Орынборға, кейін Екатеринбургке барады. Сол жерде Мұстафа мен досы Вадим Чайкин Колчакты өлтіру жоспарын құрады деген әңгіме бар; қонақүйде жарылған бомбадан Колчак аман қалғаны айтылады. Бұдан кейін Мұстафа мен Чайкин Марияны қалдырып, Кавказға қарай қашуға мәжбүр болады.

Мұстафа Марияға: «Мен қазақ ауылдарын жағалап жүремін. Сол жерлерге Мария келеді деп айтып кетемін. Сені ешкім сатпайды», — дейді. Марияның өмір жолы өз алдына көп сериялы фильмге татырлық: ол естелігінде қазақ даласы арқылы қалай өткені, Досмұхамбетовтар ауылында болғаны, Маңғыстауға жетіп, Дербентке кемемен өткені, Кавказдың сол тұста ағылшындар бақылауында болғаны жөнінде жазады. Жағада шаршап ұйықтап кетіп, көзін ашса ағылшын армиясының формасын киген қара түсті сарбаз тұрғанын, өмірінде негрді алғаш көргенін де баяндайды.