Нәтижесінде теңіз тіршілігі қырғыеға ұшырауда
Каспий қайраңындағы бұрғылау: пайда мен қауіптің таразысы
Каспий теңізі қайраңында кең көлемде басталған бұрғылау жұмыстары теңізге қауіп төндіре ме? Иә, төндіреді. Әлемнің әр түкпірінде болған экологиялық апаттардың ащы сабағынан дұрыс қорытынды шығармасақ, Каспийдің келешегі де қатерге ұшырайды.
Қазір аймақта негізінен іздестіру және геологиялық жұмыстар жүріп жатыр. Бірақ осындай «алғашқы» кезеңнің өзінде бірнеше оқыс оқиға тіркелді. Әуелі итбалықтардың, кейін құстардың жаппай қырылуы теңіздің қазақстандық бөлігінде дабыл қағарлық жағдайдың ерте қалыптасып келе жатқанын аңғартты. Ең өкініштісі — сол апаттардың түпкі себептері толық анықталмай, жан-жақты сарапталмай қалғаны.
Айыппұл төлеу — мәселенің шешімі емес. «Қара алтынды» игеру жолында табиғатты құрбан етпеу үшін алдын алу, бақылау және ашық есептілік жүйелері бірінші кезекке шығуы тиіс.
Адам мен табиғат: ресурстарға тәуелділіктің күшеюі
Адам мен табиғаттың байланысы ықылым замандардан қалыптасқан: адамзат өз өмірлік қажеттілігін қоршаған ортадан алады. Бүгінде қоғам қажеттілігінің шамамен 80%-ы табиғи қорлар есебінен өтеледі. Егер осы қарқын сақталса, соңы табиғи ортаның деградациясына әкелуі мүмкін.
Табиғаты күрделі аймақта орналасқан Атырау облысы үшін бұл — ерекше қауіп. Күн тәртібінде Каспий суы көтеріліп, су басқан аумақтардағы ескі ұңғымаларды жою мәселесі тұр. Алайда ұңғымаларды жою жөніндегі шұғыл шаралар да теңіз акваториясы үшін жағымсыз салдарға соқтыруы ықтимал. Сондықтан бұл бағытта ғылыми негізделген, кезең-кезеңімен жүргізілетін шешім қажет.
Аймақтың негізгі экологиялық түйткілдері
Аймақтағы проблемалар бір ғана мұнай операцияларымен шектелмейді. Төменде жиі аталып жүретін, бірақ толық шешімін таппай келе жатқан негізгі мәселелер берілген.
1) Қошқар-Ата қалдық сақтау қоймасы
Қошқар-Ата қоймасында шамамен 105 млн тонна улы және радиоактивті қалдық сақталғаны айтылады. СКЗ және ХГМЗ зауыттарының толық тоқтап тұруына байланысты 1988 жылдан бері ағынды сулар төгілмейді, сұйық фазаның деңгейі төмендеп келеді.
Соның салдарынан белгілі бір аумақтар құрғап, жаңа жағалау сызығы қалыптасқан. Бұл мәселені жүйелі шешу үшін ауқымды қаржыландыру мен ұзақ мерзімді экологиялық жоспар қажет.
2) БН-350 реакторлық зауыты
Реакторлық кешенді істен шығару және оны радиациялық тұрғыдан қауіпсіз күйге келтіру — аймақтың ұзақ мерзімді қауіпсіздігіне тікелей әсер ететін міндет.
3) Солтүстік Каспийдегі мұнай операциялары және мониторингтің әлсіздігі
Қоршаған ортаны қорғау жөніндегі негізгі проблемалардың бірі — толыққанды экологиялық мониторингтің болмауы. Қазақстанда оны іске асыруға арналған база жеткілікті деңгейде қалыптаспағаны айтылып келеді. Бұған қосымша, қоршаған ортаны қорғау компоненттеріне қатысты мемлекеттік мониторингтің де толық жүйесі жоқ.
Теңіз көлігінің қарқынды қозғалысы теңіз ортасына, флора мен фаунаға қысымды арттырады. Бұл жағалау аймақтары мен су ортасына тұрақты мониторингті талап етеді. Каспий жағалауының 1350 км аумағы бақылаусыз қалып отырғаны да алаңдатады.
Жылына құрғақ жүктерден бөлек, шамамен 5 млн тонна мұнай тасымалданатын теңіз портының жұмысына да жүйелі бақылау жетіспейді. Зертханалық инфрақұрылым мен инспекторлық құрамның мүмкіндігі шектеулі болғандықтан, порт акваториясы мен өзге теңіз аумақтарындағы су сапасына мемлекеттік бақылау толық көлемде жүзеге аспай отыр.
4) Мұнай өндіру қарқыны және теңіз тіршілігінің болашағы
Соңғы жылдары «кәрі Каспийден» мұнай өндіру мәселесі ерекше қарқын алды. Шетелдік алпауыт компаниялар теңізге мұнай соратын қондырғылар орнатуға кірісті. Мүдде түсінікті: көп мұнай керек. Бірақ ертең өндіру көлемі артқанда теңіздің табиғатына не болады?
Алтынға парапар бекіре мен қара уылдырық өндірісін сақтап қала аламыз ба? Итбалықтың, балықтың және құстардың жаппай қырылуы қайталанбай ма? Бұл сұрақтар жауаптан гөрі жауапкершілікті көбірек талап етеді.
Деректер бойынша Каспийдің Қазақстан бөлігіндегі биоресурстардың жалпы құны 500 млрд доллар деп бағаланады. Егер теңіз тіршілігі жойылса, ықтимал халықаралық-құқықтық және экономикалық салдар ондаған жылдарға созылуы мүмкін.
Тарихи контекст: келісімдер қалай басталды?
Теңіз қойнауында байлықтың мол екеніне күмән аз болған. Кеңес кезеңінде негізгі алаң — бұрғылау кезіндегі теңіз экологиясын сақтау мәселесі еді. Кейін мұнай белгілеріне қатысты әртүрлі деректер айтылып, нақты ірі келісімдер Қазақстан тәуелсіздігін алғаннан соң жанданды.
1993 жылғы 13 ақпанда теңіз астын геологиялық-геофизикалық зерттеу жөніндегі «Қазақстан–Каспийшельф» компаниясын құру туралы қаулы қабылданды. 1993 жылғы 3 желтоқсанда компания халықаралық консорциумға айналды. Шельфтің Атырау–Маңғыстау аймағына сәйкес келетіні, судың тереңдігі кей жерлерде 1,5–9 м аралығында болатыны, ал оңтүстікке қарай тереңдік күрт артатыны атап өтілді.
1994 жылы Ақтауға «Western Geophysical» компаниясының келуі сейсмикалық барлау жұмыстарының қарқынын күшейтті. Нәтижелерді сараптайтын есептеу орталықтары алдымен Атырауда, кейін Алматыда құрылды. 1995 жылы компания «Қазақстанкаспийшельф» акционерлік қоғамы болып қайта құрылды. Бұл мемлекет ықпалын күшейтетіндей көрінгенімен, уақыт өте консорциум құрылымындағы үлестер басқа ойыншыларға ауыса бастағаны айтылады.
Бірқатар кездесулерде теңіздің экологиялық қауіпсіздігі талқыланып, егер залал келсе, шығын консорциум есебінен өтелсін деген ұсыныстар айтылған. Дегенмен бұл бағытта нақты, міндеттеуші шешімдер қабылданбағаны көрсетіледі.
Каспийдің ерекшелігі: «өзге теңіз» тәсілдері әрдайым жарамайды
Мұнай өндірісі Қазақстан экономикасы үшін маңызды екені анық. Алайда Каспий — табиғи параметрлері күрделі, экожүйесі нәзік аймақ. Солтүстік теңіздердегі немесе Кариб өңіріндегі тәсілдерді сол қалпында қолдану тиімді емес: климат, су алмасуы, биологиялық құрам, тайыз аймақтардың үлесі — бәрі өзге.
Сейсмикалық барлау, бұрғылау және өндірістік операциялар кезінде тәуекелдерді Каспийдің өз ерекшеліктеріне бейімдеп басқару қажет. Бір кезеңде жүз мың шаршы шақырымға жуық алаң зерттелгені айтылады. Сол тұста-ақ теңіз тіршілігінің әлсіреуі туралы дабылдар болған: жер асты дүмпулері мен өндірістік ықпалдар теңіз ағзаларына тұрақты түрде зиян келтіруі мүмкін деген пікірлер келтіріледі.
Биоресурстарға қысым: мораторий, экспорт және «кінәлі кім?» сұрағы
Бір кезеңде БҰҰ шешімімен бекіре тұқымдас балықтарды аулауға мораторий жарияланып, қара уылдырықты экспорттауға шектеулер қойылғаны айтылды. Бұл нарыққа, өңір экономикасына және балық шаруашылығы құрылымдарына тікелей әсер етті.
Балық қорының кемуін тек браконьерлікпен түсіндіру — мәселені біржақты қарастыру болуы мүмкін. Әрине, заңсыз аулау фактор, бірақ өндірістік әсерлер: лай судың төгілуі, жоғары температуралы фонтан, жер астынан атылған инертті газ сияқты ықпалдар да теңіз тіршілігіне ауыр соққы болуы ықтимал деген уәж бар.
Мұнай керек. Бірақ теңіз табиғаты жойылса, байлықтың құны да төмендейді. Экономикалық жоспар экожүйенің «шегін» ескермесе, пайда уақытша ғана болып қалуы мүмкін.
Қорытынды: басты сұрақ — Каспийдің ертеңі
Каспий қайраңын игеру — тек өндірістік жоба емес, ұлттық қауіпсіздік, биоалуантүрлілік және ұрпақ алдындағы жауапкершілік өлшемдері бар мәселе. Айыппұл төлеумен шектелу, мониторингтің әлсіздігі, ашық деректердің жетіспеуі және жергілікті экожүйенің ерекшелігін елемеу — тәуекелді еселейді.
Ең қиын сұрақ өзгермейді: теңізіміздің ертеңі қандай болады? Теңіз тіршілігі ешқандай жағдайда «құрбандыққа» айналмауы тиіс.