Оның тарихында үш маңызды кезеңді атап өтуге болады
Тарихи шолу
Қазақстан прокуратурасы: қалыптасу, сын-қатер және реформалар
Прокуратура 80 жыл бойы қалыптасу мен дамудың ұзақ жолынан өтті. Оның тарихында үш ірі кезең айқын көрінеді: алғашқы институционалдық негіздің қалануы, дербестену арқылы өкілеттіктің кеңеюі және одақтық республика мәртебесімен бірге құқық қорғау жүйесінде орнығуы. Кейін бұл жол тәуелсіздік кезеңіндегі реформалармен жалғасты.
I кезең: 1922 — алғашқы институционалдық негіз
Қазақстан прокуратурасының қалыптасуы 1922 жылғы 13 шілдеде Қазақстан Орталық Атқару Комитетінің 3-сессиясы (2-шақырылым) қабылдаған шешімнен бастау алды. Осы шешімнен кейін Әділет халық комиссариаты құрамында мемлекеттік прокуратура органы құрылды.
Сол кезеңде Әділет халық комиссары республика прокурорының міндетін қоса атқарды. Сондай-ақ дәл осы сессияда «Прокурорлық қадағалау туралы ереже» бекітіліп, қадағалау қызметінің ұйымдастырушылық негізі қаланды.
II кезең: 1933 — өкілеттіктің кеңеюі және дербестікке ұмтылыс
Прокуратура дамуының екінші кезеңі 1933 жылмен байланысты. Бұл уақытта оның өкілеттігі кеңейіп, Әділет халық комиссары жанынан прокуратура басқармасы құрылды. Осылайша орган дербестікке бір табан жақындады.
Тарихта тұңғыш рет прокурордың міндеттері Әділет халық комиссарынан бөлініп, қадағалау институты жеке бағыт ретінде күшейе түсті.
III кезең: 1936–1937 — толық бөліну және одақтық республика дәуірі
1936 жылғы 5 желтоқсанда КСРО жаңа Конституция қабылдады. Бұл оқиға республика үшін ерекше тарихи мәнге ие болды: Қазақстан автономиялы республикадан одақтық республикаға айналып, КСРО құрамындағы тең құқықты мемлекет мәртебесіне ие болды.
1937 жылы Қазақстан өзінің алғашқы Конституциясын қабылдады. Дәл осы кезеңде прокуратураның дамуы мен нығаюының үшінші кезеңі басталып, прокуратура Әділет халық комиссарынан толық бөлінді.
Алғашқы дербес прокурор және жаңа бағыныстылық
Қазақ КСР-ның тұңғыш дербес прокуроры С. Есқараев болды. 11 қарашада Әділет халық комиссары мен прокуратураны бөлу туралы бұйрық шығып, республика прокуратурасы тікелей КСРО прокурорына бағынатын тәртіп орнады.
Сол кезеңде прокуратураға мемлекеттік мекемелердің, қоғамдық және жеке ұйымдардың іс-әрекетінің заңдылығын, сондай-ақ жеке адамдардың және тергеу, анықтау сияқты органдардың қызметін қадағалау жүктелді.
Саяси қуғын-сүргін: қызметтің шектелген кезеңі
Прокуратура тарихында күрделі жағдайларға байланысты құқық қорғау міндеттері толық көлемде жүзеге аспаған уақыт та болды. Кеңес билігіне қарсы және «ұлтшыл» деген айып тағылып, саяси қуғын-сүргіннің құрбаны болған республиканың прокуроры болған сегіз тұлға аталады:
- Нығмет Нұрмақов
- Нұртаза Ералин
- Сәдуақас Мәмбеев
- Жанайдар Сәдуақасов
- Боран Айтмағамбетов
- Қанай Боранбаев
- Мырзағұл Атаниязов
- Сүлеймен Есқараев
Тек 1937 жылдың өзінде прокуратура органдарынан 40-тан астам қызметкер негізсіз жұмыстан шығарылды, ал олардың бір бөлігі «революцияға қарсы және ұлтшыл топтарға көмектесті» деген желеумен қамауға алынды. Бұл — жаппай саяси қуғын-сүргін кезеңі еді.
Соған қарамастан, сол қысталаң шақтың өзінде прокуратура органдарында өз ісіне адал жандар заңдылықтың мүлтіксіз орындалуы үшін жан аямай еңбек етті.
Ұлы Отан соғысы жылдары: ерлік пен жауапкершілік
Ұлы Отан соғысы жылдарында прокурорлық-тергеу кадрлары Отанды қорғау ісінде өшпес ерліктің өнегесін көрсетті. Соғыс басталғаннан кейін 1942 жылғы тамызда 885 прокуратура қызметкерінің 411-і Қарулы Күштер қатарына шақырылып, майданға аттанды.
Көптеген прокурорлар мен тергеушілер бостандық пен мемлекет тәуелсіздігі үшін өз өмірін қиды.
Мұса Баймұқанов
Атырау (бұрынғы Гурьев) облысы Мақат аудандық прокуратурасының халық тергеушісі Мұса Баймұқановқа майдандағы ерлігі үшін 1945 жылғы 10 сәуірде Кеңес Одағының Батыры атағы берілді. Өкінішке қарай, ол бұл атақты алып үлгермеді: 1945 жылғы 18 наурызда майдан даласында ерлікпен қаза тапты.
Нүркен Әбдіров
1919 жылы Қарағанды облысы Қарқаралы ауданында туған Нүркен Әбдіров жау эшелонын талқандап, ерлікпен қаза тапты. 1943 жылғы 31 наурызда оған Кеңес Одағының Батыры атағы берілді. Ол Қарағанды облыстық прокуратурасында тергеуші болып қызмет еткен.
Соғыс аяқталғаннан кейін прокуратура қызметкерлері ауыл шаруашылығын қалпына келтіруге белсенді атсалысты, мемлекеттік және қоғамдық меншікті қорғады, қоғамдық, мемлекеттік және еңбек тәртібін бұзған адамдармен күресті.
Тәуелсіздікке дейінгі өзгерістер және 1991 жылғы бетбұрыс
Қазақстан мемлекеттілігінің дамуымен қатар республикалық органдар жүйесінде прокуратураның рөлі мен орны өзгеріп отырды: қызметтің мазмұны жаңарып, прокурорлық қадағалаудың міндеттері қайта қаралды. Дегенмен прокуратура әрдайым құқық қорғау органы ретінде заңдылықты қамтамасыз ету, азаматтардың әлеуметтік-экономикалық, саяси және жеке құқықтары мен бостандықтарын қорғау, құқық бұзушылықтың алдын алу міндетін сақтап қалды.
Сонымен бірге, Қазақстан тәуелсіздігін алғанға дейін прокуратура да басқа құқық қорғау органдары сияқты тоталитарлық мемлекет жағдайындағы әміршіл-әкімшілік жүйенің мүддесін бірінші кезекке қойғанын атап өткен жөн.
1991 жылғы тамыз оқиғалары кезінде республикалық прокуратура органдары сын сағатта бағдарын жедел айқындап, ескіше жұмыс істеуден бас тартып, прокурорлық қадағалаудың тиімді тәсілдерін енгізуге күш салды. Құқық саласындағы жаңалықтар адамды қоғамның ең жоғары құндылығы ретінде алға шығарып, азаматтардың сот арқылы қорғалуға құқығын кеңейтті. Жеке адамның құқығын қорғау прокуратура қызметінің негізгі мазмұнына айналды.
Реформа дәуірі: 1991–1995 және конституциялық орны
Прокурорлық қадағалаудың одан әрі дамуы және прокуратура органдары жүйесін реформалау Қазақстан Республикасының тәуелсіздігін алуымен бірге басталды. Бұл үдеріс жаңа мемлекеттік құрылымға, саяси және халықаралық-құқықтық бағдарға сәйкес келуді талап етті.
Нормативтік белестер
- 1991 жылғы 6 желтоқсан — Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің қаулысымен Қазақ КСР Бас прокурорына бағынатын бірыңғай прокуратура жүйесі құрылды, дербестік пен тәуелсіздікті қамтамасыз ету мақсат етілді.
- 1992 жылғы 17 қаңтар — «Қазақстан Республикасының прокуратурасы туралы» заң күшіне еніп, прокуратура Жоғарғы Кеңеске есеп беретін, заңдардың орындалуына жоғары қадағалауды жүзеге асыратын орган ретінде айқындалды.
- 1994 жылғы 12 ақпан — құқықтық реформаның мемлекеттік бағдарламасы бекітіліп, прокуратура органдарын реформалаудың негізгі қағидалары айқындалды.
- 1995 жылғы 30 тамыз — референдум арқылы қабылданған Конституция және Президенттің заң күші бар жарлығы прокуратураның конституциялық мәртебесін нақты бекітті.
Конституцияның 83-бабы прокуратураны бірыңғай орталықтандырылған дербес жүйе ретінде таныды. Осылайша прокуратура мемлекеттік билік органдары жүйесінде өзінің конституциялық орнын айқындады.
Елбасына ғана есеп беретін прокуратура республика аумағында заңдардың, Президент жарлықтарының және өзге де нормативтік құқықтық актілердің дәлме-дәл әрі біркелкі қолданылуына жоғары қадағалау жүргізіп, Конституцияның, адам мен азаматтың құқықтары мен бостандықтарының берік сақталуын қамтамасыз етудің құқықтық тетігіне айналды.
Қазіргі ұстаным: қадағалау, заңсыздыққа тосқауыл және теңгерім
Прокуратура заңдылықтың кез келген бұзылуын анықтау және жою бойынша шаралар қабылдайды, сондай-ақ Конституция мен заңдарға қайшы келетін құқықтық актілерге наразылық білдіреді. Жалпы алғанда, ол өз өкілеттігін Ата Заң мен қолданыстағы заңнамаға сәйкес жүзеге асырады.
Бүгінде прокуратура басқа мемлекеттік органдардың қызметін алмастырмайды және әртүрлі шаруашылық субъектілерінің жұмысына негізсіз араласпайды. Сонымен қатар Конституцияның 83-бабына сәйкес, мемлекеттік органдар мен олардың лауазымды тұлғалары жіберген заң бұзушылықтарды анықтауды күшейтіп, орын алған кемшіліктерді заңда көзделген тәртіппен жоюға ықпал етеді. Бұл ретте атқарушы және сот биліктерінің заңсыз актілеріне наразылық келтіру, сондай-ақ заңдар мен Президент жарлықтарын орындамау фактілерін дер кезінде анықтау маңызды бағыт ретінде қала береді.