Зейіннің қасиеттері
Зейіннің мәні және психикалық өмірдегі орны
Зейін өздігінен жеке-дара психикалық процесс те, жеке адамның тұрақты қасиеті де емес. Дегенмен ол адамның өмір тәжірибесіндегі іс-әрекетпен және таным процестерімен тікелей байланысты болып, қызығуын, бағытын, белсенділігін айқын көрсетеді. Зейін — кез келген психикалық процестің тұрақты бір қыры; сондықтан ол әрекеттің сапалы әрі нәтижелі болуына ықпал етеді.
Зейін — сананың белгілі бір объектіге бағытталып, соны айқын бейнелеуін қамтамасыз ететін шоғырлану.
Зейін сыртқы орта құбылыстарына да, адамның ішкі психикалық күйлеріне де бағытталуы мүмкін. Психиканың ерекше қасиеті ретінде ол еңбек процесінде қалыптасады: мұнда негізгі шарт — объектіні таңдап алып, сананы сол объектіге бағдарлау.
Зейіннің физиологиялық механизмдері
Ретикулярлық формация
Зейіннің физиологиялық механизмі күрделі. Оның негізінде жүйке жүйесінің әр деңгейіндегі сезгіштік қызметі жатады. Ми бағанасы аймағындағы ретикулярлық формация импульстердің бірін сиретіп тежеп, екіншісін күшейтіп, ми қыртысына талғап жеткізеді. Соның нәтижесінде сананың айқындығы реттеледі.
- Төмендеуші ықпал: жоғарыдан (ми қыртысынан) төменгі ми бөліктеріне әсер ету.
- Өрлеуші ықпал: төменнен жоғарыға импульстердің жеткізіліп, қыртыс белсенділігіне әсер етуі.
«Бұл не?» рефлексі және ми қыртысындағы белсенділік
Зейін механизмі И.П. Павлов сипаттаған шартсыз бағдарлау рефлексімен («Бұл не?» деген таңдану реакциясымен) де байланысты. Оның биологиялық мәні — жаңа тітіркендіргішке жауап беріп, ортаға бейімделу.
Зейіннің физиологиялық негізін қозудың оптималдық ошағы ұғымымен түсіндіруге болады: бір мезгілде көп тітіркендіргіш әсер еткенде, ми қыртысында күштері әртүрлі қозу ошақтары пайда болады. Ол ошағы жағдайға қарай ауысып отырады.
Доминанта принципі
А.А. Ухтомский ұсынған доминанта принципі бойынша, белгілі бір қозу ошағы уақытша үстемдік алып, өзге ошақтарды тежейді және жүйке жұмысын өзіне бағындырады. Бұл құбылыс зейіннің бір объектіге ерекше бағытталып, басқа тітіркендіргіштерді елемей қалуын түсіндіруге мүмкіндік береді.
К.Д. Ушинский зейіннің рөлін ерекше бағалап: «Зейін — адам санасы арқылы өтетін барлық ойдың есігі» деген. Бұл ой педагогика мен психологияда бүгінге дейін өз маңызын жойған жоқ.
Зейіннің құрылымы: түрлері
Ырықсыз зейін
Ырықсыз зейін — сананың ерік күшін көп қажет етпей, әсерлі тітіркендіргіштерге өздігінен ауысуы. Әдебиеттерде оны пассивті немесе эмоциялық зейін деп те атайды: объекті жаңалық, күштілік, эмоциялық мән арқылы назарды еріксіз тартады.
- Жаңалық: жаңа маркалы көлік, жаңа хабарландыру.
- Айқындылық: қанық түс, ерекше дыбыс, жағымды иіс.
- Әсерлілік: мәнерлі сөз, өнер туындысы.
Ырықты зейін
Ырықты зейін (ерікті, активті зейін) — адамның мақсат қоюы мен ерік күшіне сүйеніп, сананы белгілі объектіге бағыттап ұстауы. Бұл түрі оқу мен еңбекте шешуші орын алады: жүргізуші, бухгалтер, зерттеуші алдын ала мақсат белгілеп, соған сай зейінін саналы түрде ұйымдастырады.
Тұрақты ырықты зейінге ықпал ететін жағдайлар: жұмыс орнының қолайлылығы, бөгде тітіркендіргіштердің аз болуы, психикалық күйдің (шаршау, ауру, мазасыз ойлар) реттелуі.
Үйреншікті зейін
Үйреншікті зейін — ырықты зейіннен кейін қалыптасатын, адам үшін қажетті әрі құнды объектіге сананың табиғи түрде тұрақты шоғырлануы. Ол көбіне қызығу арқылы орнығады, бірақ бастысы — істің нәтижесіне бағытталған мүдделі әрекет.
Кей адамдар ауыр жұмысты да қиналмай атқарады: мұндайда ырықты зейін үйреншікті зейінге жеңіл ауысып, шаршау сезімі бәсең байқалады.
Бұл үш түр өзара тығыз байланысты: іс-әрекет барысында зейін түрлері алма-кезек ауысып отырады. Педагогикалық тәжірибеде мақсат тек назарды сабаққа аударту емес, оқушының өз зейінін басқару дағдысын қалыптастыру болып саналады.
Сыртқы және ішкі зейін
Сыртқы зейін
Сыртқы зейін — сананың сыртқы объектілерге, қоршаған орта құбылыстарына және қимыл-қозғалысты реттеуге бағытталуы. Оны кейде перцептивті зейін деп те атайды.
Ішкі зейін
Ішкі зейін — сананың ішкі дүниеге: сезімдерге, елестерге, ойларға бағытталуы. Бұл түр адамға ғана тән деп қарастырылады. Ішкі зейін сана мен өзіндік сананың дамуы үшін қажет: ол болашақ әрекетті жоспарлауға, нәтижені болжауға, ой арқылы әрекет етуге мүмкіндік береді.
Сыртқы және ішкі зейін бірін-бірі белгілі дәрежеде тежейді, өйткені сананы бір мезгілде сыртқы да, ішкі де құбылыстарға толық бағдарлау қиын.
Ұжымдық, топтық және даралық зейін
Ұжымдық зейін
Ұжымдық зейін — бір сыныптағы (немесе ұжымдағы) барлық адамның назарын ортақ іс-әрекетке жұмылдыру. Мысалы, мұғалімнің сабақ жүргізуі кезінде сынып назарын белгілі уақыт бойы бір арнада ұстау.
Топтық зейін
Топтық зейін — ұжым ішіндегі шағын топтың белгілі тапсырмаға шоғырлануы. Лабораториялық жұмыс, өзара тексеру, бірлескен жоба кезінде қажет. Ұйымдастыруы қиынырақ, себебі топтар бірін-бірі алаңдатуы мүмкін.
Даралық зейін
Даралық зейін — адамның өз міндетіне саналы түрде бағдарлануы. Өз бетінше оқу, есеп шығару, мәтін жазу сияқты әрекеттерде негізгі рөл атқарады.
Зейіннің негізгі қасиеттері
Көлемі
Зейін көлемі — адамның бір мезетте қабылдай алатын объектілер саны. Тәжірибеде оны тахистоскоп арқылы анықтайды: қысқа уақыт ішінде әріптер, сандар немесе кескіндер көрсетіліп, адамның қаншасын дәл атағаны бағаланады. Ересек адамның зейін көлемі өзара байланыссыз шамамен 4–6 объектіге тең.
Топтастыру (мысалы, әріптерден мағыналы сөз құрастыру) көлемді арттыруы мүмкін, бірақ бөлшектердің ұсақ ерекшеліктерін байқауға кедергі келтірмеуі тиіс.
Бөлінуі
Зейіннің бөлінуі — әрекет үстінде назарды бір мезгілде бірнеше объектіге бағыттай алу. Бұл дағды тәжірибемен дамиды. Мысалы, жас мұғалім бастапқыда назарын бірнеше оқушыға бірдей бөле алмай, сыныптағы тәртіп пен жауаптағы қателерді толық байқай алмауы мүмкін; тәжірибе артқан сайын бұл қабілет жетіледі.
Шоғырлануы
Шоғырлану — сананың белгілі объектіге айрықша бағытталуы. Объектілер саны азайған сайын шоғырлану күшейеді. Мысалы, алгебра есебін шығаруда назар таңбалар мен амалдарға нақты шоғырланбаса, қате кетуі ықтимал.
Физиологиялық тұрғыдан шоғырлану ми қыртысындағы оптималдық қозу ошағы және оған ілесе жүретін тежелу құбылыстарымен байланысты.
Тұрақтылығы
Тұрақтылық — зейіннің объектіге ұзақ уақыт шоғырлануы. Ол жүйке процестерінің күшіне, әдетке, шаршауға және эмоциялық күйге тәуелді. Тұрақтылыққа қарсы құбылыс — алаңдау (зейіннің шашырауы).
Ауысуы
Ауысу — зейіннің бір объектіден екіншісіне саналы түрде көшуі. Ол толқудан (еріксіз құбылмалы ауытқудан) айырмашылығы — мақсатқа бағынышты. Ауысуды жеңілдету үшін жаңа тапсырманың қажеттілігін түсіндіру және қызығуды жандандыру маңызды.
Зейін қасиеттері өзара тығыз байланысты: олардың үйлесімділігі әрекеттің тиімді орындалуына тікелей әсер етеді.
Зейіннің адам өміріндегі маңызы және дамуы
Зейінділік және зейінсіздік
Зейінділік күйіне сезімталдық, ойдың айқындығы, қабылдаудың дәлдігі және ерік күшінің іске қосылуы тән. Ал зейінсіздік көбіне шаршаудан, қызықсыз міндеттен, мазасыз ойлардан туып, үстірт пікір айтуға және маңыздыны байқамай қалуға әкелуі мүмкін.
Мінез-құлық пен темперамент ерекшеліктері зейінге ықпал етеді: мақсаткер, жігері мықты адамда ырықты және үйреншікті зейін басым келеді.
Даму көрсеткіштері
Зейіннің дамуы көбіне ырықты зейіннің қалыптасуымен сипатталады. Зерттеулерде ойынға шоғырлану уақытының жасқа қарай ұлғаятыны көрсетіледі: 6 ай–1 жаста шамамен 14,5 минут, 3–4 жаста 50 минутқа дейін, 5–6 жаста 96 минутқа дейін.
Мектеп жасында зейіннің көптеген қырлары қарқынды дамиды, ал 10–13 жас аралығында кейбір көрсеткіштерде уақытша баяулау байқалуы мүмкін. Ересектерде тұрақтылық пен шоғырлану салыстырмалы түрде тұрақты сақталады.
Зейінді жаттықтыруға болады
Зейін — жаттықтыру арқылы дамитын процестердің бірі. Жүйелі және мақсатты жаттығулар арқылы зейіннің көлемін, тұрақтылығын, шоғырлануын, ауысуын және бөлінуін едәуір жетілдіруге болады. Ал ырықсыз зейінді дамыту ерік қасиеттерінің қалыптасуымен тығыз байланысты.
Қорытынды: зейін — адамның саналы әрекетінің тірегі, психикалық өмірді ұйымдастыратын негізгі тетік; ол оқу мен еңбектің нәтижелілігін айқындайтын маңызды шарт.