Ядролық мәселені шешудегі тиімді жолдар туралы қазақша реферат
Қарусыздану және таратпау: сыртқы саясаттағы басымдық
Қарусыздану және жаппай қырып-жою қаруын таратпау саласындағы саясат халықаралық қауіпсіздікті нығайтуға, мемлекеттер арасындағы ынтымақтастықты дамытуға, сондай-ақ ғаламдық мәселелер мен қақтығыстарды реттеуде халықаралық ұйымдардың рөлін арттыруға бағытталған сыртқы саяси ұстаныммен айқындалады.
Нәтиже
Сенім шараларын күшейту және қауіпсіздік архитектурасын құқықтық тетіктер арқылы бекіту.
Тәсіл
Халықаралық шарттар, хаттамалар, кепілдіктер және техникалық верификация құралдары.
Лиссабон хаттамасы: жауапкершілікті нақтылау
Лиссабонда бұрынғы КСРО аумағында қалған стратегиялық ядролық күштерге қатысты Стратегиялық шабуыл қаруын қысқарту және шектеу туралы шарт ережелерін іске асырудағы жауапкершілік аясын нақтылаған бесжақты хаттамаға қол қойылды. Сонымен қатар, Лиссабон хаттамасы Беларусь, Украина және Қазақстанның ядролық қаруға ие емес мемлекеттер ретінде Ядролық қаруды таратпау туралы шартқа (ЯҚТШ) қосылу міндеттемелерін бекітті.
Маңыздылығы
Хаттама ядролық мұраға байланысты құқықтық айқындық қалыптастырып, таратпау режиміне қосылудың институционалдық негізін күшейтті.
Будапешт меморандумы және қауіпсіздік кепілдіктері
ЕҚЫҰ-ның Будапешт саммитінде Беларусь, Украина және Қазақстанның ядролық қарусыз мемлекеттер ретінде ЯҚТШ-қа қосылуына байланысты қауіпсіздік кепілдіктерін беру туралы меморандумға Ресей, АҚШ және Ұлыбритания қол қойды. Бұл құжат Қазақстанның өз аумағынан ядролық қаруды шығару жөніндегі міндеттемелерін толық әрі бұлжытпай орындағанын халықаралық қоғамдастықтың танығанын білдірді. Кейіннен осыған ұқсас кепілдіктер Қазақстанға Қытай және Франция тарапынан да берілді.
Саяси әсер
Сенімді нығайтып, сыртқы саясаттағы болжамдылықты арттырды.
Құқықтық негіз
Таратпау режиміне қосылуды қауіпсіздік уәделерімен толықтырды.
Практикалық нәтиже
Ядролық қаруды әкету міндеттемелерін аяқтауға жағдай жасады.
Инфрақұрылымды жою және конверсия: техникалық кезең
Ядролық арсеналды шығару бойынша міндеттемелер орындалғаннан кейін Қазақстан ядролық қарудың инфрақұрылымын жою, сондай-ақ бұрынғы әскери өндірістерді азаматтық мақсаттарға көшіру мәселелерімен жүйелі түрде айналысты. Осы бағытта МАГАТЭ аясында ядролық материалдарды бақылау мен есепке алу, атом электр стансаларын пайдалану, ядролық материалдар мен қондырғылардың физикалық қорғалуын қамтамасыз ететін мемлекеттік жүйені ұйымдастыруға арналған техникалық көмекті үйлестіру жоспары әзірленді. Оған Ұлыбритания, АҚШ, Швеция және Жапония қатысты.
Институционалдық басымдықтар
- Ядролық материалдарды есепке алу және бақылау жүйесін құру
- Ядролық объектілердің физикалық қорғалуын күшейту
- Қауіпсіз пайдалануға арналған рәсімдер мен стандарттарды енгізу
Нанна—Лугар бағдарламасы: бірлесіп қатерді қысқарту
1992 жылы Қазақстанда Қауіпті бірлесіп қысқарту бағдарламасы іске асырыла бастады. Нанна—Лугар бағдарламасы деп аталатын бұл бастама аясында тәуелсіздік алғаннан кейін Қазақстан аумағында қалған ядролық, химиялық және биологиялық қаруға қатысты нысандар мен инфрақұрылымдарды жою және залалсыздандыру жөніндегі жобалар кешені, стратегиялық шабуыл қаруын демонтаждау, экспорттық бақылау жүйесін құру, сондай-ақ қорғаныс өнеркәсібін конверсиялау жұмыстары жүргізілді.
Жойылу және залалсыздандыру
Қауіпті нысандардың техникалық тұрғыда қауіпсіз түрде жабылуы мен қалпына келтірілуі.
Экспорттық бақылау
Технологиялар мен материалдардың заңсыз таралуын шектеуге бағытталған тетіктерді қалыптастыру.
БҰҰ, ЯҚТШ және Иран мәселесі: халықаралық күн тәртібі
2010 жылдың маусым айында Нью-Йоркте БҰҰ аясында ЯҚТШ бойынша халықаралық конференция өз жұмысын бастады. Жиынға 189 елдің делегаттары қатысты. Конференция барысында Иран президенті Махмұд Ахмадинежад та қатысып, әлемнің ядролық қарусыздануы және ядролық отынды бейбіт мақсатта пайдалану мәселелері бойынша Иранның ұстанымы мен ұсыныстарын мәлімдеді. Сонымен бірге, жаппай қырып-жою қаруын жасайтын, қолданатын және иелік ететін елдерден «рахым» күту жеткіліксіз екені жөнінде сыни пікірлер де айтылды.
Қоғамдық үн
Қырып-жоятын қарудың қатері азаматтық қоғамды да қозғады: наразылық акциялары өтіп, толық жою туралы ұрандар көтерілді. Олардың қатарында Хиросима мен Нагасаки қалаларының басшылары да болды. Бұл қалалар ядролық бомбаның зардабын әлі де сезінуде. Қазақстан тарапынан Семей ядролық полигонынан зардап шеккен өңірлердің өкілдері де өз ұстанымдарын халықаралық алаңда жеткізуге ұмтылды.
МАГАТЭ бағалаулары және дәлел стандарты
2011 жылғы наурызда Мәжілісте МАГАТЭ ұйымының жаңа бас директоры Юкио Аманоның баяндамасы талқылануы мүмкін екені айтылды. Құжатта Иранның ядролық бағдарламасына қатысты алаңдаушылық білдіріліп, белгілі бір сценарийлерде ядролық қару жасау мүмкіндігі туралы сөз болды. МАГАТЭ БҰҰ жүйесіндегі халықаралық құрылым ретінде ақпараттың дәлдігі мен верификация талаптарын басшылыққа алады.
Ақпарат құралдарында МАГАТЭ-нің Иран бағдарламасының әскери мазмұны бар деген қорытындыға келгені жөнінде хабарлар тарағанымен, ұйым кейінірек ядролық қару жасау бағдарламасының бар екеніне немесе болғанына қатысты нақты дәлел жоқ екенін бірнеше рет қайталап мәлімдеді. 2010 жылғы 9 қыркүйекте өткен Басқарушылар кеңесінің отырысында Бас директор Мохаммед әл-Барадеи де Иранға қатысты ақпаратты «жасырып отыр» деген айыптаулардың саясиланған және негізсіз екенін ескерткен.
Тепе-теңдік
Халықаралық қауіпсіздік алаңдаушылығын мойындай отырып, дәлел мен тексерудің қатаң стандартын сақтау.
Сенім тетігі
Ашық есептілік, бақылау рәсімдері және көпжақты диалог арқылы тәуекелді төмендету.
2011–2021: таратпау мен реттеудің стратегиялық көкжиегі
2011 жылғы сәуірде өткен ядролық қауіпсіздік саммиті қатысушылары бірнеше принципті мәселеге назар аударды. Осы кезеңде 2011–2021 жылдарға арналған ядролық қаруды таратпау және оны реттеу жөніндегі стратегия күн тәртібіне енгізілді. Стратегияның түпкі мақсаты — осы жылдар аралығында ядролық қаруды қысқарту, ал ядролық қаруы бар мемлекеттерді қауіп-қатерді төмендететін қадамдарға және қарусыздану жолындағы міндеттемелерді күшейтуге ынталандыру.
Түйін
Тиімді жол — құқықтық міндеттемелерді халықаралық кепілдіктермен ұштастырып, техникалық верификацияны күшейту, қауіпті инфрақұрылымды жою және экспорттық бақылауды орнықтыру. Бұл бағыттар бір-бірін толықтырғанда ғана тұрақты нәтиже береді.