Жұмысынан айырылғандарға әлеуметтік төлемдер
Міндетті әлеуметтік сақтандыру: әлеуметтік тәуекелдер кезінде қорғаныс тетігі
Адам өмір бойы түрлі жағдайларға тап болуы мүмкін. Кейбірі денсаулыққа зиян келтіріп, еңбекке қабілеттілікті төмендетеді және ақырында адамның әл-ауқатына әсер етеді. Көбіне мұндай тәуекелдерді адам толық басқара алмайды: бір жағынан — қоғамның әлеуметтік-экономикалық ахуалына байланысты, екінші жағынан — адамның еркінен тыс себептерден туындайды.
Негізгі құқықтық негіз
2005 жылғы 1 қаңтарда қабылданған «Міндетті әлеуметтік сақтандыру туралы» Заңға сәйкес, Қазақстан Республикасында мемлекет жүзеге асыратын әлеуметтік қорғау нысандарының бірі ретінде міндетті әлеуметтік сақтандыру жүйесі енгізілді.
Бұл жүйе жұмысын жоғалту, асыраушысынан айырылу, еңбекке қабілеттілігінен айырылу сияқты әлеуметтік жағдайлар туындағанда, азаматтарды әлеуметтік қамтамасыз етудің қосымша тетігі ретінде жұмыс істейді.
Жүйенің қатысушылары
Міндетті әлеуметтік сақтандыру жүйесіне бірқатар институттар мен тұлғалар қатысады. Олардың қатарында:
- әлеуметтік аударымдар төлейтін жеке тұлғалар;
- әлеуметтік төлем алушылар;
- Мемлекеттік әлеуметтік сақтандыру қоры;
- Мемлекеттік зейнетақы орталығы;
- Қазақстан Республикасының Үкіметі;
- Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі.
Қордың мәртебесі мен міндеттері
Мемлекеттік әлеуметтік сақтандыру қоры — акционерлік қоғам нысанындағы коммерциялық емес ұйым. Қордың жалғыз негізгі қатысушысы — мемлекет.
Қор міндетті әлеуметтік сақтандыру жүйесіне қатысушылар үшін әлеуметтік аударымдарды қабылдайды және әлеуметтік төлемдерді жүзеге асырады. Еңбекке қабілеттілігінен айырылған немесе асыраушысынан айырылған жағдайда, адамның өзі немесе отбасы мүшелері қордан әлеуметтік төлем алуға құқылы.
- әлеуметтік аударымдарды қабылдау;
- қатысушыларға әлеуметтік төлемдерді төлеу.
Қор өз қызметін қор активтерінен алынатын комиссиялық сыйақы есебінен жүзеге асырады. Комиссиялық сыйақының шекті мөлшері және оны қолдану тетігі жыл сайын Қазақстан Республикасының Үкіметімен бекітіледі.
Қордың меншікті қаражаты жарғылық капиталдан қалыптасады, ал активтері негізінен әлеуметтік аударымдар есебінен құралады (шамамен 98,8%).
Активтердің қалыптасуы: 2006 жылғы деректер
2006 жылғы 1 сәуірдегі жағдай бойынша қорға 18 967 млн теңге көлемінде активтер түсті. Оның ішінде:
Әлеуметтік аударымдар көлемі өскендіктен, 2006 жылы (2005 жылмен салыстырғанда) активтердің түсуі 2,4 есеге артты. Ал 2007 жылы 2006 жылмен салыстырғанда 1,9 есеге өседі деп болжанды.
Дереккөз: [8, 7 б.]
Әлеуметтік аударымдар: кімдер үшін және қандай мөлшерде?
Әлеуметтік аударымдар жұмысшылар үшін, сондай-ақ Қазақстан Республикасында тұрақты тұратын шетел азаматтары үшін төленеді. Қорға төленетін әлеуметтік аударымдардың мөлшері кезең-кезеңімен белгіленді:
- 2005 жылғы 1 қаңтардан бастап 1,5%
- 2006 жылғы 1 қаңтардан бастап 2%
- 2007 жылғы 1 қаңтардан бастап 3%
Аударымдар төлеушілер есебінен ай сайын жүргізіледі.
Әлеуметтік төлемдер: көлемі, құрылымы және орташа мөлшері
2006 жылғы 1 сәуірдегі жағдай бойынша әлеуметтік төлемдердің жалпы сомасы 31 405,8 мың теңге болды. Оның ішінде:
Осы күні әлеуметтік төлемдердің орташа мөлшері 1 678,3 теңгені құрады. Соның ішінде еңбекке қабілеттілігінен айырылғандар үшін — 1 548,5 теңге, асыраушысынан айырылғандар үшін — 2 143,9 теңге, жұмысынан айырылғандар үшін — 3 313,2 теңге.
Әлеуметтік төлем алушылар саны 3 225 адам болды: еңбекке қабілеттілігінен айырылғандар — 2 287 адам, асыраушысынан айырылғандар — 892 адам, жұмысынан айырылғандар — 46 адам.
Дереккөз: [8, 7 б.]
Неліктен алушылар саны төмен болды?
Іске асырылған әлеуметтік төлемдердің көлемі мен алушылар саны болжанған көрсеткіштерден төмен болды. Бұған көбіне халықтың өз құқықтары туралы ақпаратты жеткіліксіз білуі әсер етті.
Маңызды түсіндірмелер
Егер тұлға міндетті әлеуметтік сақтандыру жүйесіне қатысушы болса, әлеуметтік тәуекел (еңбекке қабілеттілігінен айырылу немесе асыраушысынан айырылу) туындаған жағдайда, ол мемлекеттік әлеуметтік көмекке қосымша ретінде қордан әлеуметтік төлем алуға құқылы.
Жұмысынан айырылғандарға әлеуметтік төлем алу үшін тұлға кемінде 6 ай әлеуметтік аударымдар төлеген болуы және ресми түрде жұмыссыз ретінде тіркелуі қажет.
Әлеуметтік төлемді тағайындау, оны қабылдау немесе одан бас тарту туралы шешімдер еңбек және халықты әлеуметтік қорғау департаментімен құжаттар түскен күннен бастап 10 жұмыс күні ішінде қабылданады. Департамент ұсынылған құжаттардың дұрыстығын тексеруге құқылы.
Инвестициялық қызмет және активтерді орналастыру
Қордың инвестициялық қызметі Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкімен келісім негізінде қаржылық құралдарға активтерді орналастыру арқылы жүзеге асырылады.
2006 жылғы 1 сәуірдегі жағдай бойынша қаржылық құралдармен келісімдер көлемі 112 операцияны құрады: оның ішінде Ұлттық Банктің ноталарымен — 59, депозиттермен — 15 операция. Барлығы 104 операция жабылып, 211,5 млн теңге көлемінде инвестициялық кіріс алынды.
Дереккөз: [8, 7 б.]
Қорытынды
Міндетті әлеуметтік сақтандыру жүйесі қатысушыларды материалдық қамтамасыз етілмеу тәуекелінен қорғайды. Қор қатысушының шотындағы аударымдарды сақтауға, ал асыраушысынан айырылған жағдайда отбасы мүшелеріне төлемдерді уақтылы беруге кепілдік береді.
Қолайсыз жағдайлар туындағанда әлеуметтік сақтандыру адамның өміріне нақты қолдау көрсетіп, тұрақтылық сезімін күшейтеді — бұл жүйе көпшілікке үміт пен сенімділік береді.