Біздер осы екі өнер саңлақтарына шексіз қарыздармыз
Қылқобыздың бастауы: Қорқыт ата туралы аңыз
Қылқобыздың шығу тарихы сонау көне дәуірден белгілі бақсы-балгерлерді жебеп, жасқаушы түркі жұртының абызы, тұңғыш қобызшы Қорқыт ата есімімен байланыстырылып, аңыз ретінде айтылады.
Аңыздың өзегі
Халық арасына кең тараған нұсқада Қорқыт жиырма жасқа толғанда түс көреді. Түсінде біреулер: «Қырық жасқа келгенде қыршыныңнан қиыласың» деп ескертеді. Осыдан кейін Қорқыт өлімнен қашып, өлмеудің амалын іздеп, Желмаясына мініп дүниені шарлайды.
Алайда қайда барса да, кебін киген ақ киімді адамдардың өзіне көр қазып жатқанын көреді. Сонда ол: «Қайда барсаң да — Қорқыттың көрі» деген сөздің ақиқатына көзі жетіп, жер ортасы Сырдарияға қайта оралады.
Қорқыт Желмаясын құрбандыққа шалып, қобыздың шанағының жоғарғы жағын Желмаяның терісімен қаптап, аспап жасайды. Дарияның үстіне кілем төсеп, қайық орнына отырып алып, қылқобызын сарнатып «өмір күйін» тарта береді.
Музыканың құдіреті мен ажал
Қорқыт: «Қобыз күйін тарта берсем, ажал келмейді. Өлмеймін. Өлімді қобыздың күшімен арбаймын, ажал маған жақындай алмайды» деп сенеді.
Бірақ бір күні әбден шаршап, қалғып кеткен сәтінде ажал Қайрақ-жылан бейнесіне еніп келіп, шағып өлтіреді. Бұл аңыз бізге Қорқыт күйлерінің мазмұны арқылы жеткен тарихи шежіре ретінде қабылданады: қасиетті қобыз үні мен құдіретті музыка өліммен арпалысқан рухтың нышаны.
Қобыз үні: пішіні бөлек, тембрі терең
Қобыз — пішіні өзгеше, сазы ғажайып, тембрі бай аспап. Зерттеушілер оның үнін әрқилы сипаттайды: біреулер құс үніне, енді біреулер адам даусына ұқсатады; кей пікірлерде ащы, зарлы, өксікті үн шығаратыны айтылады.
Құсқа ұқсаған үн
Кей авторлар қобыздың даусы аттың жалынан алынған қылдан тартылған шек пен еспе ысқыштың үйкелісінен туып, аққудың үніне жақындайды дейді.
Адамға ұқсаған үн
Енді бір зерттеулер қобыз үнін адам даусына ұқсатып, оның зарлы әрі өксікті бояуын атап өтеді.
Қылқобыздың құрылысы мен орындау тәсілі
Қобыз — екі ішекті, ысқышы бар аспап. Шектер мен ысқышқа ұзын ат қылы көптеп пайдаланылады (қырыққа жуық). «Қылқобыз» атауы да осы ерекшеліктен тарағаны анық.
Қобыздың дыбысы төмендеп, қайта жоғарылап, қою-қошқыл, мұңды бояуға енуі орындау техникасымен тығыз байланысты: саусақтың ұшын ғана тигізіп, аздап басып, шекті жеңіл шертіп, керілген қылды ысқышпен көлденең ұстап үйкеле тартқанда флажолетті, обертонды реңктер айқын естіледі.
Тағдыры тайғақ аспап: көзқарас, үзік дәстүр, жоғалған мұра
Қобыз — халқымыздың тарихи-этникалық мәдениетінің көне көзі, рухани қазынасы, эпостық және аспаптық музыкалық өнерді бүгінге жеткізген ұлттық мұра. Алайда оның саз аспабы ретіндегі жолы ұзақ уақыт тар әрі қиын болды.
Кертартпа түсініктің салдары
Ерте кезеңнен-ақ «қобыз — бақсының құралы» деген біржақты түсінік орнығып, соның салдарынан аспап жаңа заман ағымына ілесе алмай, «ескінің қалдығы» ретінде шетқақпай көрді. Бұл пікірдің кесірінен ХХ ғасырдың басында қобызға арналып шығарма жазу сиреп, өнер ұмыт бола бастады.
Әкеден балаға жалғасқан отбасылық қобызшылық дәстүр үзілді. Классикалық қобыз өнерінің соңғы аты аңызға айналған хас шеберлерінің бірі — XIX ғасырдың ортасында дүниеге келген Ықылас Дүкенұлы.
Қайта жаңғыру: Жаппас Қаламбаев пен Дәулет Мықтыбаев
Қобыз ойнау өнері жойылып кетуге таяған шақта оны қайта тірілтіп, сахна мәдениетіне енгізуге бағытталған ізденістер тоқтаған жоқ. Осы істің басында ірі қобызшылар, зор тұлғалы музыканттар — Жаппас Қаламбаев (1909–1970) пен Дәулет Мықтыбаев (1904–1976) тұрды.
Жаппас Қаламбаев (1909–1970)
Жаппас Қаламбаев 1909 жылы Шымкент облысы Созақ ауданындағы Талап ұжымшарында дүниеге келген. Қобыз тартуды бала кезінен өз бетінше үйренеді. Ықыластың күйлерін оның мұрагері, атақты күйші-домбырашы Сүгірден меңгеріп, тәлім алады.
Ол классикалық қобыз күйлерінің домбыралық үлгілерін қайтадан қылқобызға лайықтап орындап, репертуардың сақталуына елеулі үлес қосты.
Негізгі белестер
- 1934 жылы халық аспаптары орындаушыларының І республикалық слетіне қатысады.
- 1934–1967 жылдары Құрманғазы оркестрінің солисі, альт-қобыз тобының жетекші концертмейстері болды.
- 1968–1970 жылдары Алматы консерваториясында қылқобыз класында ұстаздық етті.
Ол музыкалық фольклорды жинап, сирек үлгілерді жазып алып, жіктеп, шәкірттеріне үйретті; өзі де күйлер шығарып, романстар жазды. 1939 жылы Қазақстан композиторлары одағына алғашқылардың бірі болып қабылданды. 1944 жылы «Қазақ ССР-іне еңбегі сіңген өнер қайраткері» атағын алып, орден-медальдармен марапатталды.
Дәулет Мықтыбаев (1904–1976)
Дәулет Мықтыбаев — аты аңызға айналған Ықылас Дүкенұлының ұрпағы. 1904 жылы Ақмола облысы Қорғалжын ауданында дүниеге келген. Қылқобызды Ықыластың шәкірті Әбікен Тоқтамысұлынан, ал күрделі күйлерді ағасы — Ықыластың ұлы Түсіпбектен үйренеді.
Қызмет жолы
- 1933 жылы Қарағанды облыстық радиосында еңбек жолын бастады.
- 1934 жылы І республикалық байқауда алғаш рет сахнаға шықты.
- 1937 жылдан Қарағанды облыстық филармониясында солист болды.
- 1941–1945 жылдары Ұлы Отан соғысына қатысып, майданнан өтті.
- 1945–1965 жылдары Жамбыл атындағы мемлекеттік филармонияда және Қазақконцертте қобызшы-солист болды.
- 1970–1976 жылдары Алматы консерваториясында қылқобыз класын жүргізді.
Оның шәкірттері қатарында Ықылас дәстүрін жалғастырған танымал орындаушылар бар. Дәулет Мықтыбаев қобызға арнап өз күйлерін шығарып, халық музыкасының үлгілерін қобызға ыңғайлап өңдеді.
Сахнаға жол ашқан еңбек
Қылқобызда ойнап, концерттік эстрадаға алғаш шыққан, сондай-ақ 1968 жылы Алматы консерваториясында ашылған қылқобыз класында алғашқы сабақ бергендердің қатарында осы екі тарланның орны айрықша. Олардың еңбегі арқасында қобыздың қыры мен сыры, орындаушылық құпиясы шашау шықпай хатталып, кейінгі ұрпаққа жетті.
Репертуар мәселесі және күй-аңыз дәстүрі
Бүгінгі қобызшылар үшін үлкен қиындықтың бірі — репертуардың жұтаңдығы. Қобыздың қилы тағдыры бұл мәселеге өз таңбасын қалдырды: көптеген күйлер жоғалып, бізге тек аңыз-әңгіме ізімен жетті.
Күйдің жанындағы әңгіме
Қобыз өнерінің өзіндік ерекшелігі бар: күй тартылардың алдында немесе соңында күйдің мазмұны, шығу төркіні, кімге арналғаны, қандай жағдайда туғаны жайлы аңыз-әңгіме айтылады. Бұл құбылыс «күй мен аңыз», «күй-аңыз», «аңыздағы күй» секілді атаулармен сипатталады.
Мысал ретінде халық жадында сақталған «Ақсақ құлан», «Қорқыт күйі» тәрізді туындыларды атауға болады.
Репертуарды кеңейткен қадам
Қылқобыз күйлерінің қорын молайтуға Жаппас Қаламбаев пен Дәулет Мықтыбаевтың қосқан үлесі ерекше. Олар алғашқылардың бірі болып қазақтың халық әндері мен домбыра күйлерін қобызға лайықтап орындап, орындаушылар репертуарын айтарлықтай толықтырды.