Алыс шетелдерде және жақын шет елдердегі қазақтар
Қазақстандағы қоныстану ерекшелігі
Қазақстан жер аумағы үлкен болғанымен (2 724,9 мың км²), сирек қоныстанған елдердің қатарына жатады. Ел аумағының 1 км²-іне орта есеппен 5,5 адамнан келеді.
Халық тығыз қоныстанған өңірлер
Табиғи жағдайы салыстырмалы түрде қолайлы өңірлер: Оңтүстік Қазақстан, Жамбыл және Алматы облыстары.
- Республика тұрғындарының 37,8%-і осында орналасқан.
- Тығыздық: 1 км²-іне шамамен 16,9, 6,9 және 7 адам.
Солтүстік аймақтар
Қостанай, Солтүстік Қазақстан, Ақмола және Павлодар облыстарында тұрғындар салыстырмалы түрде көбірек шоғырланған.
- Ел тұрғындарының 24,8%-і орналасқан.
- Тығыздық: 1 км²-іне шамамен 5,2, 7,4, 5,7 және 6,5 адам.
Басқа өңірлер
Шығыс Қазақстанда республика тұрғындарының 10,2%-і тұрады, ал тығыздық 1 км²-іне 5,4 адам шамасында.
Ең аз қоныстанған аумақтар: Батыс өңірлер (Маңғыстау, Атырау, Орал, Ақтөбе) және Оңтүстік Қазақстандағы Қызылорда облысы.
- Маңғыстау1,9
- Атырау3,7
- Орал4,1
- Ақтөбе2,3
- Қызылорда2,6
Ескерту: көрсеткіштер 1 км²-іне шаққандағы адам саны ретінде берілген.
Әкімшілік-аумақтық құрылым және урбандалу
1999 жылғы санақ кезеңіндегі әкімшілік-аумақтық бөлініске сәйкес Қазақстанда 84 қала, 200 кент, 2036 округ және 7684 ауылдық елді мекен болған.
Қала мен ауыл үлесі
Ресми статистика бойынша тұрғындардың 56%-і қалалық елді мекендерде, 44%-і ауылдық елді мекендерде тұрады.
Әдетте қазақ халқының басым бөлігі ауылдық жерлерде өмір сүргендіктен, соңғы онжылдықтарда олардың урбандалу (қалаға көшу) қарқыны жоғары болды.
Негізгі ой
Халықтың кең аумаққа сирек таралуы өңірлік саясатқа, инфрақұрылымға, еңбек нарығына және көші-қон бағдарламаларына тікелей әсер етеді.
Демографиялық тепе-теңдікке ықпал ететін факторлардың бірі — сырттағы қандастардың тарихи отанына оралу үрдісі.
Шетелдегі қазақтар: саны және орналасуы
Консулдық қызметке қатысты келтірілген жедел мәліметтерде әрбір үшінші қазақ шетелде тұратыны айтылады. Алыс және жақын шетелдердегі қазақтардың жалпы саны шамамен 6 млн 100 мың адам деп көрсетіледі (аралас некеден туғандар мен маргинал топтарды қоса есептегенде).
2000 жылдар басындағы бағалау
- Қазақстан ішінде: 8 млн 590 мың
- Бұрынғы посткеңестік, қазіргі дербес республикаларда: 3 млн 837 мың
- Шалғай шетелдерде: 2 млн 263 мың
Жақын шетелдердегі қазақтар
Шалғай шетелдердегі қазақтар
Кей деректерде 1999 жылдың соңы мен 2001 жылдың басы аралығындағы өтпелі бағалаулар бойынша (аралас некеден туғандар мен маргинал топтарды қоса) дүниежүзіндегі қазақ саны 15 млн-ға жуықтайтыны, оның 12,5 млн-ы этникалық тұрғыдан «таза қазақтар» екені де айтылады. Бұл тұжырымдар нақты әдістемеге тәуелді бағалау ретінде қарастырылғаны жөн.
Көші-қон үрдісі және оралмандарды қолдау
Қазақстанға қарай көші-қон ағыны біртіндеп күшейіп келеді. Кей есептеулер бойынша, соғыстан бергі жылдары Қарақалпақстандағы қазақтардың үштен бірі, ал Түрікменстандағы қазақтардың үштен екісі тарихи отанына оралған.
Болжамдар мен динамика
- Алдағы онжылдықта Қазақстанға шамамен 300 мыңдай қазақтың қайтуы ықтимал деген болжам бар.
- 1996 жылы Моңғолиядан 130 мыңға жуық қандас көшіп келгені көрсетіледі.
- Жыл сайынғы көші-қон мөлшері 12–17 мың деңгейінде сақталуы мүмкін; бұрынғы одақтас республикалардан 10–15 мың адамның оралуы аталады.
- 1992 жылы бұл көрсеткіш 24 мыңға дейін жеткені айтылады.
Квота саясаты туралы
Мемлекеттік квота көлемін жыл сайын 15 мыңнан төмен түсірмей, экономиканың дамуына қарай оны екі есеге ұлғайту жоспарлары айтылған. Дегенмен, жылына 15 мың квотаның өзі шетелдегі барлық қандасты қысқа уақытта көшіруге жеткіліксіз.
Қаржылық мүмкіндігі бар азаматтар квотаға тәуелсіз түрде, өз қаражатына көшіп келіп жатады.
Оралмандар кездесетін негізгі қиындықтар
Құжаттандыру және көшу
- Тұрақты тұрған елінен шығу және Қазақстанға келу үшін рұқсат алу қажеттілігі.
- Екі ел арасында көші-қон туралы келісім болмаса, виза рәсімдеу қиындай түседі.
Бейімделу және әлеуметтік мәселелер
- Азаматтық алу үдерісінің күрделілігі.
- Азаматтық алғаннан кейін кейбір жәрдемақылардың тоқтауы туралы шағымдар.
- Мамандығына сай жұмыс табу, ал мамандығы жоқ болса еңбек нарығына бейімделу қиындығы.
- Тұрмыстық және әлеуметтік жағдайдың уақытша төмендеуі.
Қиындықтарға қарамастан көші-қон үдерісін жүйелі түрде жалғастыру, ал мемлекеттік қолдау шараларын нақты әрі қолжетімді ету маңызды.
Неліктен бұл мәселе маңызды?
Ассимиляция қаупі
Шетелдегі қазақтарды көшірудің мақсаттарының бірі — олар тұрған елдің әлеуметтік-мәдени кеңістігіне толық сіңіп кету (ассимиляция) қаупін азайту. Мысалы, кей деректерде Өзбекстандағы қазақтардың бір бөлігі құжат жүзінде өзбек болып жазылып кетіп жатқаны айтылады. Қаржылық қиындықтарға байланысты мектептердің жабылуы да тіл мен мәдениетті сақтауға әсер етеді.
Бұл мәселелерді шешу үшін екіжақты келіссөздер мен тұрақты көші-қон тетіктері маңызды.
Геосаяси және демографиялық уәж
Қытайдың батыс өңірлерді игеру саясаты сияқты факторлар шекаралас аумақтардағы этнодемографиялық тепе-теңдікке ықпал етуі мүмкін деген уәж айтылады. Осыған байланысты әр елдегі жағдайды ескеріп, көшіп келуге ниетті қандастарға құқықтық және ұйымдастырушылық қолдау көрсету қажеттігі көрсетіледі.
Қандастардың елге оралуы Қазақстандағы қазақ халқының үлес салмағын арттырып, жалпы халық санының өсуіне ықпал етеді деген мақсат қойылады.
Қорытынды тұжырым
Қазақстан аумағы кең болғанымен, халықтың өңірлер бойынша біркелкі қоныстанбауы және сырттағы қазақ диаспорасының ауқымы көші-қон саясатын стратегиялық деңгейде қарастыруды талап етеді. Қандастарды қабылдау тетіктерін жеңілдету, бейімдеу бағдарламаларын күшейту және жұмысқа орналастыру мүмкіндіктерін кеңейту — демографиялық және әлеуметтік тұрақтылықты нығайтатын маңызды бағыттар.