Дүниетанымдық мәселеде Абай, Алтынсарин секілді деизмге жақын
Қазақ философиясы: көне түркі дәуірінен рухани сабақтастыққа дейін
Қазақ философиясы мен ойлау мәдениетінің бастаулары көне түркі дәуіріне барып тіреледі. V–VI ғасырларда түріктердің өз әліппесі мен жазуы болған. Сол негізде жазба мәдениет қалыптасып, мәдениет тарихында «көне түркі жырлары» деп аталатын мұралар дүниеге келді.
Бұл ескерткіштер Талас, Орхон, Енисей өзендері бойынан табылғандықтан Орхон–Енисей руна жазулары деп аталады. Тарихта өз төл алфавиті бар халықтар санаулы: көп елдер жазуды дамыған жұрттардан қабылдағаны белгілі.
Түркі алфавиті қалыптасқан кезеңде қазақ этносы әлі тарихи сахнаға шықпағанымен, түркі жазбаларын оқыған адам сол дәуірдегі түркі дүниетанымы мен қазіргі қазақ санасының арасында терең рухани сабақтастық барын аңғарады.
Исламның таралуы және екі мәдени кеңістіктің тоғысуы
Орта Азия мен Қазақстанға ислам дінінің таралуымен бірге екі мәдениет пен екі жазу жүйесі бір кеңістікте қатар өмір сүріп, уақыт өте бәсекеге түсті: бірі — түркі мәдениеті мен түркі әліпбиі, екіншісі — араб–парсы мәдениеті және араб графикасы.
Бірте-бірте араб графикасы үстемдік ала бастады. ІХ ғасырда өмір сүрген Әбу Насыр Мұхаммед Әл‑Фараби еңбектерін араб тілінде, араб әрпімен жазды. Фараби түркі тілін білмеуі мүмкін емес еді, өйткені ол оның ана тілі болатын. Алайда сол дәуірде араб тілі ғылым тіліне айналып, Фараби туған жерінен алыс өмір сүргендіктен, ғылыми еңбектерін арабша жазуға көшті.
Жүсіп Баласағұн
Фарабиден екі ғасыр кейін «Құтадғу білік» шығармасын түркі тілінде, араб әрпімен жазды.
Ахмед Яссауи
Шығармаларын түркі тілінде жазса да, араб алфавитін қолданды.
Қабылдау ерекшелігі
Араб–парсы рухани ықпалдары көшпелі болмысқа сай қайта өңделіп, ұлттық сипат алды.
Мистика, көшпелі дүние және махаббаттың философиялық мәні
Халық дүниетанымының ерекшелігі оның тұрмыс салтынан көрінеді. Сондықтан араб–парсы мистикалық философиясы қазақ даласына дәл сол қалпында емес, көшпелі өмір ырғағына, салт-дәстүріне сай қабылданды. Көшпелі қауымға мистика — ішінара жат құбылыс болғандықтан, араб мистицизмі қазақ санасында оптимистік, өміршең арнаға түсті.
Махаббат тақырыбы — еркіндіктің көрінісі
Мұның айқын дәлелі — халық әдебиетіндегі махаббат тақырыбы. Махаббат адам еркіндігінің көрінісі ретінде мистикалық түсініктерге кереғар болуы мүмкін. Соған қарамастан, халық махаббат дастандарын діни қасиетті мәтіндерден кем бағаламаған.
Философиялық әдебиетте махаббат көбіне моральдық-психологиялық категория ретінде қарастырылса, қазақ санасында ол танымдық (гносеологиялық) ұғым ретінде де орнығады. Сондықтан қазақ әдебиетіндегі махаббат тақырыбын салмақты философиялық мәселе деуге болады.
Ежелгі ойшылдар және дала даналығының ерте іздері
Анахарсис: сақ–скиф дүниесі мен эллин мәдениеті тоғысқан тұс
Тарих атасы Геродот Анахарсисті Қара теңіздің солтүстік жағалауындағы скиф тайпаларынан шыққан, өнер-білімге құмар, эллин тілін меңгерген, әскери өнерден тағылым алған, скиф әдет-ғұрпын жетік білген, дүниенің сырын тануға ұмтылған тұлға ретінде сипаттайды.
Философ Диогеннің дерегінде Анахарсис Гнурдың ұлы, скиф патшасы Кадпурдың бауыры болғаны, шешесінің грек қызы екені, сондықтан екі тілді меңгергені айтылады. Ол скифтер мен эллиндердің дәстүрі, өмірді жеңілдету жолдары туралы жазып, әскери айла-тәсіл жайында сегіз жүз жол өлең шығарғаны да аталады.
Кейбір авторлар Анахарсисті көне дүниенің жеті ғұламасымен байланыстырады. Секст Эмпирик секілді ойшылдар оны жеті ғұламаның бірі ретінде де қарастырған.
Қорқыт Ата: өмір мен өлім мәселесі және экзистенциялық сарын
Сыр бойында өмір сүрген Қорқыт Ата — кемеңгер ойшыл, ақын әрі сазгер. Ол философиялық толғамдарында өмір мен өлім мәселесін көтеріп, мәңгі өлмеудің жолын қиялмен іздестіреді. Аңыз бойынша, ақ түйеге мініп, дүниенің төрт бұрышын кезсе де, қайда барса да қазылып жатқан көрге ұшырайды. «Кімге қазып жатырсыңдар?» деген сұрағына «Қорқыттың көрі» деген жауап алады.
Осы арқылы «өлімнен қашып құтылу мүмкін емес» деген қорытындыға келеді. Дегенмен ол поэмалар мен күйлер шығарып, қобызбен орындау арқылы рухтың өлмейтінін, өнер арқылы мәңгілікке ұмтылуға болатынын аңғартады. Бұл тұрғыдан Қорқыт тұлғасын кейінгі дәуірдегі экзистенциалистік ойлаудың ортағасырлық бастауларының бірі ретінде бағалау орынды.
«Қорқыт Ата кітабы» және қоғамдық сананың тіректері
Қорқыт дүниеден өткеннен кейін оның ұрпақтары айтқан жырлар мен дастандарды жинақтап, «Қорқыт Ата кітабы» деген атпен хатқа түсіргені айтылады. Онда 12 тарауға топтастырылған батырлық, елдік, адамгершілік туралы оқиғалар жырланады. Бұл мұра Шығыс елдеріне кең тараған, түріктерге, түрікпендерге, әзірбайжандықтарға ортақ рухани қазына саналады. Нұсқаларының бірі Ватикан мұражайында сақталған, кейін түрлі тілдерге аударылған.
Қазақ қоғамдық санасында Қорқыт философиясының түйіні мынаған саяды: тағдырдан, өз атамекенінен және қиындықтан қашып құтылу мүмкін емес; өмір үшін күресу қажет. Бұл ой табиғат пен адам үйлесімін танудан туған.
Асан Қайғы: әлеуметтік утопияға ұмтылыс
XV ғасырдағы Асан Қайғы — қазақ даласынан шыққан философ, ел қамын жеген данышпан-ақын. Алтын Орда құлағаннан кейін, халық аңызы бойынша, елдің ыдырауын көріп, «қой үстінде бозторғай жұмыртқалайтын» мамыражай мекен — Жерұйықты іздеп, желмаямен қазақ даласын аралайды.
Ол талай қонысқа баға беріп, шұрайлы жерді де, шөлейтті де көргенімен, Жерұйықты таппай мұңаяды. Іздегені географиялық кеңістік қана емес, әлеуметтік теңдік пен рахат өмір еді. Сол себепті оны қазақ ойындағы алғашқы әлеуметтік утопистердің бірі ретінде де атайды.
Билер мен жыраулар: қоғамның ақыл-ой институты
Халық арасында даналығы мен әділдігімен танылған билер, жыраулар, ақындар көп болған. Ел ішіндегі және елдер арасындағы дау-дамайды бейбіт жолмен шешкен от ауыз, орақ тілді шешен билердің қазақ қоғамы үшін еңбегі ерекше. Алашқа мәлім тұлғалардың қатарында Төле би, Қаз дауысты Қазыбек би, Әйтеке би бар.
Билер ойды көбіне астарлап, тұспалдап жеткізетін шешендік дәстүрді ұстанған. Қазақ сөзді танитын, бір ауыз сөзге тоқтайтын адамды тіршіліктің өзегін түсінген тұлға деп бағалаған.
Жырау феномені
Жырау — қоғамдық ғылымда әлі де терең зерттеуді қажет ететін күрделі ұғым. Жырау жеке басының ғана ар-намысын емес, ең алдымен халық мұңын жырлайды; ол хан мен халықтың арасындағы тарихи-әлеуметтік дәнекер тұлға.
Ақын-жыраулардың дүниетанымы мен философиялық түйіндері қазақтың төл философиясының қалыптасуына берік рухани негіз қалады.
Шалкиіз жырау: терең толғаныстың өміршеңдігі
Шалкиіз Тіленшіұлы (1465–1560) — философиялық толғаныстары мол, толғау өрнегі айрықша жырау. Ел аузындағы деректерге қарағанда, ол Батыс Қазақстанда дүниеге келген, анасы Ноғайлының ұлы биі Мұсаның қызы болған. Шалкиіздің ерекшелігі — өз дәуірін нәзік түсініп, ұзақ толғаныстан туған ойды көркем тілмен жеткізуі. Осы қасиет оның жырларын ғасырлар өтсе де ұрпақ жадында сақтаған.
Ақтамберді жырау: елдік мүдде және афоризмге толы толғау
Ақтамберді жырау (1675–1768) — ойраттармен күрес дәуірінде қазақ қолының басында жүрген, сөзі нақылға айналған тұлғалардың бірі. Оның толғаулары афоризмге бай, тарихи кезеңнің тынысын айқын танытады: ол ру намысын емес, иісі қазақтың намысын жырлап, елді ерлікке, бірлікке шақырады.
Бұқар жырау: өзгеріс философиясы және бейнелі ойлау
Бұқар жырау Қалқаманұлы (шамамен 1668 ж. туған) дүниеде мәңгілік ештеңе жоқ екенін, өмір мен табиғат үнемі өзгерісте болатынын жырлайды. Ол объективті шындықты құрғақ пайыммен емес, табиғат құбылыстарының нақты көрінісі арқылы жеткізеді. Бұл — бейнелі тілдің саналы ойдың жемісі екенін танытатын сипат, әрі оның ойшыл философ, азамат ақын болғанын айғақтайды.
XIX ғасыр: «Зар заман» және қоғамдық күйзеліс поэзиясы
Қазақ қоғамындағы пессимистік сарын XIX ғасырдағы «Зар заман» ақындарының шығармаларынан көрінеді. Бұл бағыттың көрнекті өкілдері: Шортанбай Қанайұлы (1818–1881), Дулат Бабатайұлы (1802–1874), Мұрат Мөңкеұлы (1843–1906).
Ел басына күн туған қиын кезеңде олар азаттық пен еркіндікті аңсап, отаршыл саясатқа қарсы рух көтеретін жырларымен халыққа үн қатты.
Дулат Бабатайұлы
Қайырымдылық пен зұлымдық, жомарттық пен сараңдық, білім мен надандық мәселелерін талдап, қоғамдағы өзгерістерге үлкен сезімталдықпен үн қатты.
Шортанбай Қанайұлы
«Зар заман» толғауларында адамгершілік мәселесін биік қоя отырып, ұлттық тұрмыс-салттың төл ерекшелігін сақтауға шақырады.
Мұрат Мөңкеұлы
Тығырықтан шығар жолды білімнен іздеп, заман бұзылуының себептеріне пайым жасайды; рухани өзекті сақтаудың маңызын айқындайды.
Қиындыққа қарамастан, қазақ қоғамы осындай ойшыл-ақындардың арқасында рухани мәдениетін, төл ерекшелігін сақтап, ата қоныс, жер-су тұтастығын кейінгі ұрпаққа жеткізуге ұмтылды.
Қазақ ағартушылығы: білім, сын, жаңғыру
Шоқан Уәлиханов: шығыс пен батысты тоғыстырған энциклопедист
Қазақ ағартушылығының негізін салушылардың бірі Шоқан Уәлиханов (1835–1865) — демократтық ұлттық мәдениетіміздің көрнекті өкілі. Ол энциклопедист ғалым, шығыстанушы, саяхатшы, публицист және қоғам қайраткері ретінде еуропалық білімділік пен Шығыс халықтарының мәдениетін терең түсінуді үйлестіріп, қысқа ғұмырында мол шығармашылық мұра қалдырды.
Уәлихановтың қалыптасуына орыс мәдениеті мен ғылымының озық өкілдері ықпал етті: ол Белинский, Чернышевский, Герцен, Добролюбов еңбектерін оқып, пікірлерін зерделеді. Сонымен қатар қазақ даласында татар молдалары таратып жүрген діни қағидалардың халық санасына тигізетін зиянын атап, олардың уағыздары ой мен сезімнің дамуын тежеп, схоластикаға ұрындыратынын сынады.
Ыбырай Алтынсарин: этика мен эстетиканы қатар ұстаған ұстаз
Ыбырай Алтынсарин (1841–1889) — педагог-жаңашыл, жазушы, қазақ ағартушылығының көрнекті өкілі. Оның дүниетанымының қалыптасуына туған елдің рухани әлемі, халық ауыз әдебиеті, озық орыс әдебиеті мен еуропалық ойшылдар еңбектері әсер етті.
Алтынсариннің этикалық және эстетикалық көзқарастары ерекше маңызды. «Жаз», «Өзен» секілді өлеңдерінде табиғаттың сұлулығы көркем тілмен суреттеліп, жастарды әсемдікті тануға, құрметтеуге тәрбиелейді. Ол көптеген хаттары мен жазбаларында қазақ балаларына ән-күйден, суреттен сабақ берудің қажеттігін көтеріп, эстетикалық тәрбиенің мәнін жоғары бағалады.
Ыбырайдың адамдық болмысы да өнеге: хаттарында кішіпейілділік пен ізгілік айқын көрінеді, қажет жерде қатты сын айтса да, артығын сезсе, кешірім сұрай білетін парасат танытады.
Абай Құнанбайұлы: сыншыл реализм және таным мәдениеті
Қазақ ағартушылығы мен мәдениет тарихында Абай Құнанбайұлы (1845–1904) айрықша орын алады. Оның шығармашылық мұрасы — өлеңдер, дастандар, философиялық прозалар, аудармалар мен әндер. Абай қазақ әдебиетінде сыншыл реализмнің негізін салды: ақынның азаматтық парызы — шындықты бейнелеу, қоғамдық кесірді әділет пен ақыл таразысына салу деп білді.
Дүниетаным мәселесінде Абайды бір ғана бағытқа телу қиын: ол күрделі ойшыл. Дегенмен, оның пайымдары деизмге жақын: Құдайды әлемнің өлшемін бастаған алғашқы себеп ретінде түсіндіреді. Ол дінбасылардың соқыр сенімін атеистік тұрғыдан емес, рационалданған «нағыз дін» ұстанымына жақын позициядан сынға алып, ақыл мен танымды қарсы қояды.
«Мен» және «менікі»: адам мен жан туралы түйін
Абай «мен» және «менікі» мәселесін талдап, «мен» — жан, «менікі» — тән деген тұжырымға келеді. Дене өлгенімен, жан өлмейді деген ойды алға тартады. Таным туралы ойларында сезім мүшелері арқылы сыртқы дүниеден хабар алатынымызды, пайда мен зиянды айыратын қуаттың аты — ақыл екенін атап көрсетеді.
Шәкәрім Құдайбердіұлы: ар-ұждан және рухани еркіндік
Абай ойларын жалғастырып, өзіндік дүниетаным қалыптастырған ірі ойшылдардың бірі — Шәкәрім Құдайбердіұлы (1858–1931). Ақын, ойшыл, композитор, аудармашы Шәкәрім жасынан Абай тәлімін көріп, оның рухани мұрагері саналады. Ол шығыс және батыс әдебиетін терең оқып, араб, парсы, түрік және орыс тілдерін еркін меңгерді.
Оның негізгі философиялық еңбектерінің бірі «Үш анық» (1898–1928) адамдағы нысап, әділет, мейірім ұғымдарын біріктіріп, ар-ұждан мәселесін көтереді. Шәкәрім адамның ішкі рухани әлеміне айрықша көңіл бөліп, әлеуметтік үрдістерді адамдандыруға ұмтылды; қоғамдық қатынастардан адам факторын іздеп, адамдық мәнге қайшы құбылыстарды сынға алды.
Шәкәрімнің ойынша қоғам өмірінде адамдық фактор ең жоғары орында тұруы керек. Бұл мақсатқа жетудің түпкі шарты — рухани еркіндікке жол ашатын, адам еркіндігін көксейтін қоғамдық құрылым орнату.
ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ғасырдың басындағы рухани кеңістікке озық орыс мәдениеті, отаршыл саясаттың ықпалы, Еуропа мен Шығыстың мұралары, мұсылмандық пен христиандық өркениеттер әсер етті. Осы тоғыс Шәкәрімді «адам рухы қалай дамуы керек, ойлау еркіндігі қай жолмен орнығады?» деген сұрақтарға қайта-қайта әкелді.
Қорытынды түйін: ұлттық философияның тірек арналары
Қазақ философиясының өзегі — адам және оның өмір сүру философиясы. Халықтың «жалған дүние» туралы түсінігі діни пессимизммен шектелмейді: ол белсенді іс-әрекетті де жоққа шығармайды. Еркіндікті сүйген, кең даласындай кеңпейіл халықтың соған сай философиялық дүниетанымы мен ойлау мәдениеті болуы заңды.
Ұлттық ойлауды зерттеудің негізгі кілттері
- тіл, дін, фольклор арқылы қалыптасқан дүниетаным;
- мәдениет пен рухани мұра;
- өмір сүру тәсілі мен күнделікті тұрмыстағы әдет-ғұрып;
- салт-сана және халықтық образдар;
- дүние туралы ұлттық бейне мен тарихи жады.
Қазақтың ұлттық философиясы тек философия үшін ғана қажет емес: ол ұлттың рухани тұтастығын, тарихи санасын және мәдени өзіндік болмысын айқындайтын іргелі негіздердің бірі.