Халықаралық стандарттар негізінде Қазақстандық бухгалтерлік есеп жүйесін жетілдіру туралы қазақша реферат
Кіріспе: халықаралық стандарттарға көшу қажеттілігі
Нарықтық экономиканың кеңеюіне және кәсіпкерлік қатынастардың күрделенуіне байланысты Қазақстандағы бухгалтерлік есеп жүйесі халықаралық стандарттарға кезең-кезеңімен жақындап келеді. Елімізде бухгалтерлік есепті халықаралық танымға сәйкестендіру мәселелері ХХ ғасырдың 1990-жылдарынан бастап күн тәртібіне шықты.
1994 жылдан бастап жоғары оқу орындарының оқытушылары, тәжірибелі бухгалтерлер мен студенттер халықаралық бухгалтерлік есеп стандарттарын шетелдік сарапшылардың қатысуымен оқып-үйрене бастады. Бұл кезең кәсіби тіл мен әдіснаманың жаңаруына, сондай-ақ есеп мәдениетінің халықаралық тәжірибеге бейімделуіне жол ашты.
Негізгі ой
Халықаралық стандарттарға көшу — бір реттік реформа емес, тұрақты түрде зерттеліп, сынақтан өтіп, ұлттық экономиканың ерекшеліктерімен үйлестіріле жүзеге асатын ұзақ мерзімді үдеріс.
Институционалдық қолдау және халықаралық әріптестік
Қазақстандық мамандарды қайта даярлау ісінде Британ Кеңесі (Шотландияның ант беруші бухгалтерлері институтымен байланыс аясында) маңызды рөл атқарды. Арнайы қаржыландыру есебінен Алматы, Тараз, Қарағанды қалаларында есеп және аудит саласындағы оқытушылар мен тәжірибешілерді қайта даярлау жобалары іске қосылды. Жоба бірнеше жылға созылып, жүздеген маманның кәсіби дайындығын күшейтті.
Бұл бағыттағы ынтымақтастық бүгінге дейін жалғасып келеді. Қазіргі кезеңде есеп жүйесін халықаралық талаптарға жақындату және оның сапасын көтеру мақсатында түрлі халықаралық консалтингтік құрылымдар да қызмет атқаруда. Дегенмен, басты міндет — халықаралық қағидаттарды механикалық түрде көшіру емес, оларды ұлттық тәжірибеге бейімдеп, жергілікті экономиканың сұранысына сай жетілдіру.
Нарық, инвестиция және бірлескен кәсіпорындар факторы
Шетелдік капитал мен инвестиция тартуға байланысты Қазақстан өңірлерінде бірлескен кәсіпорындар көбейді және бұл үрдіс жалғаса береді. Мұндай жағдайда бухгалтерлік есеп жүйесі халықаралық тәжірибемен үйлесімді болуы тиіс: бұл бірлескен жобалардың ашықтығын арттырады, инвесторлар мен кредиторлар үшін түсінікті ақпарат ұсынады, ал ұйымдардың қаржылық жай-күйіне деген сенімді күшейтеді.
Отандық есеп жүйесі жетілдірілген сайын қаржы салымшылары, несие берушілер және өзге де мүдделі тараптар ұйымдардың нәтижелерін айқынырақ бағалап, шешім қабылдауда сапалы дерекке сүйене алады.
Жетілдірудің негізгі бағыттары
1) Тұрақты сараптамалық жұмыс тобын құру
Заңмен бекітілген негізде кәсіби сарапшылардан тұратын тұрақты жұмыс тобы құрылып, оған білікті мамандар мен ғылыми зерттеушілер тартылуы керек. Топтың міндеті — әлемдік есеп тәжірибесін жүйелі түрде зерттеу, талдау және нәтижелерін ұлттық жүйеге кезең-кезеңімен енгізу. Бұл қысқа мерзімді науқан емес, үздіксіз институттық жұмыс болуы тиіс.
2) Ұлттық ерекшелікке сай стандарттар әзірлеу
Қазақстанда қолданылатын есеп объектілеріне тән стандарттарды әзірлеуге жоғары білікті практиктер мен ғалымдар қатысып, жобалар кәсіби сараптамадан және ұйымдар тәжірибесінде апробациядан өтуі қажет. Егер белгілі бір халықаралық талап өндірістік ерекшеліктерге сәйкес келмесе немесе ұлттық экономиканың сұранысын толық өтемесе, баламалы шешімдерді қарастыру тетігі болуы тиіс.
3) Концепция мен қағидаттарды ХҚЕС-пен үйлестіру
Қолданыстағы ұлттық тұжырымдама, есеп принциптері мен стандарттар ХҚЕС-ке үйлесімділік қағидатымен қайта қаралып, оң тәжірибелер мен ұйымдастырушылық шаралар тұрақты түрде жаңартылып отыруы керек.
4) Сапалы оқулықтар мен оқу-әдістемелік база
ЖОО студенттеріне арналған халықаралық талаптарға сай, кредиттік технологияға бейімделген оқулықтарды жүйелі түрде әзірлеу және басып шығару мемлекеттік деңгейде тұрақты қолдауды қажет етеді.
5) Заңнаманы және нормативтік актілерді жаңарту
Қаржылық есепті толық әрі сенімді дайындау, сондай-ақ сыртқы пайдаланушылардың мүддесін қорғау үшін заңнамалар, нұсқаулықтар мен ережелер нарықтық экономиканың даму кезеңдеріне сай қайта қаралып, уақытылы жаңартылып отыруы қажет.
6) Шоттар жоспарын (типтік жоспарды) қайта әзірлеу
Халықаралық стандарттарға көшу мен оны тұрақтандыру үшін бухгалтерлік есеп шоттарының типтік жоспары жаңартылып, есеп объектілерін төменнен жоғарыға қарай жүйелі түрде сипаттайтын логикамен құрылуы тиіс. Оны енгізу үшін әдіснамалар, нұсқау-ережелер және салалық нормативтік актілер бірнеше жыл бойы зерттеліп, тәжірибеден өткізілгені жөн.
7) Кәсіби даму және үздік тәжірибені тарату
Бухгалтерлердің біліктілігін жүйелі арттыру, кәсіби бухгалтерлер мектебін қалыптастыру, озық тәжірибені үйрену және жариялау — есеп жүйесінің сапасын өсіретін маңызды фактор.
8) Халықаралық ұйымдармен ықпалдасу
Қоғамдық кәсіби ұйымдардың халықаралық қауымдастықтарға мүшелікке енуі, стандарт жасауға қатысуы және ұлттық институттармен өзара ықпалдасуы жаһандану жағдайында ерекше мәнге ие.
9) Ақпараттық жүйелер мен бағдарламалық қамтамасыз ету
Есеп ақпараттарын өңдеуге арналған электрондық бағдарламаларды қайта қарап, оларды есеп талаптарына сәйкес жетілдіру, деректерді компьютерлік жүйелер арқылы өңдеу мен тасымалдау мәдениетін күшейту қажет.
Тиімді сабақтастық үшін қосымша қадамдар
- Қаржылық, басқарушылық және салық есебін үйлестіру; нормативтік актілер мен әдіснамалық ұсынымдарды жаңарту; «Бухгалтерлік есеп және қаржылық есептілік туралы» заңнаманы қазақ тілінде сапалы редакциялау және жүйелі қайта қарау.
- Есеп жүйесінің беделін көтеру мақсатында салық органдары мен аудиторлық ұйымдар тарапынан талап етілетін орынсыз бюрократиялық кедергілерді қысқарту.
- Шикізат секторындағы ірі жобаларда ұлттық мүддені қорғайтын құқықтық тетіктерді күшейту және экономикалық пайданың әділ бөлінуін қамтамасыз ету.
- Өзін-өзі реттейтін кәсіби ұйымдардың құқықтық мәртебесін күшейту; кәсіби этика мен құзырет талаптарын нақтылап, кездейсоқ тұлғалардың бухгалтерлік қызметке кіруіне тосқауыл қою.
Нормативтік негіз және уәкілетті органның рөлі
Соңғы жылдары Қазақстанда есеп жүйесін халықаралық стандарттарға жақындату бағытында бірқатар нормативтік шаралар қабылданды. ХҚЕС логикасында нормативтік құжаттар көбіне ұсыныстық емес, міндетті түрде орындалатын талаптар ретінде қарастырылады. Сонымен бірге, қазақстандық стандарттардың мазмұны мен құрылымы барлық жағдайда халықаралық талаптармен толық сәйкес келе бермейді.
Қолданыстағы заңнамаларға сәйкес Қаржы министрлігі жанындағы уәкілетті құрылым халықаралық стандарттарға қайшы келмейтін және халықаралық стандарттармен реттелмеген салалар бойынша жаңа стандарттар әзірлеуге, сондай-ақ бухгалтерлік есеп шоттарының жұмыс жоспарын жасап, бекітуге құқылы әрі міндетті. Есеп пен қаржылық есептілікті жүргізуге уәкілетті тұлғалар заң талаптарын, стандарттарды және шоттар жоспарын сақтау жауапкершілігін өз мойнына алады.
Басты түйін: реформаның өзегі — сапалы қаржылық модель
Ұлттық бухгалтерлік есеп жүйесін жетілдіру тек есеп техникасын өзгерту емес, ол — нарықтық қатынастардың тұрақты дамуымен тікелей байланысты құрылымдық реформа. Бұл ретте халықаралық стандарттардың мәнін терең түсініп, ұлттық есеп тәжірибесінің нақты проблемаларына басымдық беру қажет.
Жетілдірудің маңызды міндеттерінің бірі — ұйымдарда қатар жүргізілетін қаржылық және салық есебін мүмкіндігінше біріктіріп, үндестірілген жаңа қаржылық модель құру. Мұндай модель еңбек шығындарын азайтып, есеп ақпаратын ықшам әрі мазмұнды етуге мүмкіндік береді: бір есеп жүйесі қаржылық нәтижені ашық көрсетіп қана қоймай, салық есептеулеріне қажетті деректерді де қамтамасыз ете алады.
Іске асыруға бағытталған практикалық нәтижелер
- Ұйым қызметінің қаржылық нәтижесін барынша қарапайым әрі сенімді түрде көрсету.
- Қазақстандық ұйымдардың қаржылық жағдайын шетелдік компаниялармен салыстыру арқылы ұзақ мерзімді серіктестік құруға және бірлескен кәсіпорындар бойынша тиімді шешім қабылдауға негіз қалыптастыру.
Басқарушылық есеп: назардан тыс қалған мүмкіндік
Жетілдіруді талдағанда тек қаржылық есеппен шектелмей, басқарушылық есепті дамыту жолдарын да қарастыру қажет. Қазіргі кезеңде басқарушылық есеп жиі жағдайда қаржылық есептің көлеңкесінде қалып, көптеген өзекті мәселелері жеткілікті зерттелмей келеді. Ал басқарушылық есептің тиімді моделін қалыптастыру бизнес пен кәсіпкерлікті дамытудың маңызды негіздерінің бірі.
Қорытынды
Ұсынылған бағыттар нақты іске асқан жағдайда қазақстандық бухгалтерлік есеп жүйесі сапалық тұрғыдан тұрақтанып, ашықтық пен салыстырмалылық артады, ал нарықтық қатынастардың дамуына оң ықпал күшейеді. Бұл үшін кәсіби қауымдастық тиімді сабақтастық әдістерін меңгеріп, озық тәжірибені жүйелі енгізіп, әдіснамалық және нормативтік базаны терең түсінетін зерттеушілік мәдениетпен жұмыс жүргізуі тиіс.