Оқушыларда бастауыш мектепте - ақ эстетикалық тәрбие берудiң негiзi қаланады
Эстетикалық тәрбиенің іргетасы бастауыш мектептен-ақ қаланады. Ал негізгі және орта мектепте бұл бағыттағы мүмкіндіктер кеңейіп, жүйелене түседі. Осы міндетті орындауда тарих пәні ерекше орын алады: ол оқушыларды тарихи құбылыстарды, әсіресе өнер туындыларын қабылдап, түсінуге және бағалауға үйретеді; қоғамдық өмірге эстетикалық тұрғыдан қарау дағдыларын қалыптастырады.
Негізгі мақсат
Тарихты оқытудағы эстетикалық тәрбиенің басты мақсаты — оқушылардың сезімталдығын арттыру, әдеміні, көркемді тани білуге және оны құрметтеп, сақтай білуге тәрбиелеу.
Эстетикалық тәрбие тарихпен қалай ұштасады?
Бұл бағытты оқытуда тарихтағы адамның қызметін ашып көрсетуге, оның мәдениетке және күнделікті тұрмысқа қатынасын көрсетуге баса назар аударылады. Эстетикалық тәрбие өзге тәрбие салаларымен, әсіресе саяси, адамгершілік және еңбек тәрбиесімен тығыз байланысты.
Ежелгі тәжірибе: табиғат пен сезім байланысы
Адамдарда эстетикалық сезім ежелден-ақ қалыптаса бастаған. Ертедегі адамдар тіршілікке қолайлы мекен іздегенде табиғаты бай, көркем жерлерді таңдауға ұмтылды. Күннің жылылығы мен ашық ауа райы көңілді көтерсе, қатты дауыл, суық аяз, жауын-шашын сияқты қолайсыз құбылыстар күйзеліс тудырған.
Сол сияқты ерлік, батырлық, жақсы істер қуаныш сыйласа, трагедиялық жағдайлар реніш пен мұңға жетелеген. Мұны ежелгі адамдардың тасқа салған белгілері мен суреттерінен, бізге жеткен аңыз-әңгімелерден, ертегілерден, өлең-жырлардан аңғаруға болады.
Егер тарих бағдарламасындағы материалды алдын ала мұқият талдап, эстетикалық тәрбиеге тікелей қатысты мазмұнды дұрыс іріктеп, сабақта тиімді әдіс-тәсілдерді қолдансақ, оқушылардың эстетикалық талғамын жүйелі түрде дамытамыз. Төменде бірнеше нақты мысал келтіріледі.
Сыныптар бойынша практикалық мысалдар
5-сынып: «Біздің өлке — Қазақстан Республикасы»
Бұл тақырыпта оқушының туып-өскен мекені, туған өлкесі, туған Отаны және Елорда — Астана қаласы сөз болады. Мұғалім бастауыш сыныпта алған білімге сүйене отырып, оқушыларды жаңа тақырыпқа белсенді қатыстырса және оқулықтағы ауыл, жұмысшы кенті, шағын қала, Астанадағы жаңа ғимараттар бейнеленген суреттерді тиімді пайдаланса, сабақтың тәрбиелік әрі білімдік нәтижесі жоғары болады.
Оқушылар көркем бояулы суреттер бойынша әңгіме құрастырады, оған өз өлкесінен ұқсас деректерді қосады, сұрақтарға өз көзқарасымен жауап береді. Бұл жұмыс туған жерге сүйіспеншілікті, Отанға мақтаныш сезімін күшейтіп, елді көркейткен еңбек адамдарына құрмет қалыптастырады.
5-сынып: Қола дәуірі — әдет-ғұрып және өнер
Бұл бөлімде Қазақстан аумағын қола дәуірінде мекендеген адамдардың жартастарға қатты тас сынықтарымен жануарлар мен адамдарды, соғыс көріністерін қашап салғаны, сондай-ақ қоладан білезік, сырға тәрізді әшекей бұйымдар жасағаны қарастырылады.
Өзіндік жұмысқа арналған сұрақтар
- Жартастарда қандай суреттер жиі кездеседі?
- Адамдар бұл суреттерді қандай мақсатпен салған?
- Суреттерде нелер бейнеленген? Соларға қарап адамдардың қиялын сипаттаңыз.
Мұндай тапсырмалар оқушыларды «адамзат ежелден еңбекке де, көркемдікке де ұмтылған» деген тұжырымға жетелейді және өнердің өмірлік қажеттілікпен байланысын сезіндіреді.
6-сынып: Ғұндар және Аттила бейнесі
6-сыныптағы Қазақстан тарихы курсы да эстетикалық тәрбие беруге қолайлы: оқулықта өнер туындылары мен мәдени мәтіндер жеткілікті. Мысалы, «Ғұндар» тақырыпшасының соңында Аттиланың бейнесі әлем мәдениеті қайраткерлерінің шығармаларында қалай суреттелетіні туралы материал беріледі.
Мұғалім Аттиланың қайсарлығы, қолбасшылық шеберлігі сияқты қасиеттерін аша отырып, қосымша материалға назар аудартса, оқушылар тарихи тұлғаның орнын дұрыс түсінеді және оны құрметтеу мәдениетін меңгереді. Шығармалардан үзінді оқыту, ұжымдық талдау жүргізу немесе оқулықтағы «Аттиланың Рим елшілерін қабылдауы» суретін талдату эстетикалық талғамды тереңдетеді.
6-сынып: Үйсіндер — тұрмыс және зергерлік өнер
Осы сыныптағы «Үйсіндердің шаруашылығы мен тұрмысы» тақырыпшасында берілетін тәті (диадема) мен шөккен түйе бейнелі жүзік суреттері бойынша да нәтижелі жұмыс ұйымдастыруға болады. Мәтінді оқушыларға өздігінше оқытып, мағынасын талдату олардың көркемдікке қатысты ойлауын дамытады.
Талқылауға өзек: зергер тәтіге аңдар мен қиял-ғажайып бейнелерді түсірген; сол бейнелер арасында қолына гүл ұстаған адам да бар. Бұл — қиындық қанша болса да, адам баласы оны жеңе алады деген ойды білдіреді. Ал тәті мен алтын сақинадағы қос өркешті түйе бейнесі орындау шеберлігі мен әсемдігімен таңғалдырады; мұны үйсін шеберлерінің әлемдік өнерге қосқан үлесі ретінде қарастыруға болады.
7-сынып: Мәдениет тарихы — қала, сәулет, ескерткіш
7-сынып бағдарламасы мен оқулығындағы мәдениет тарихы бөлімінде қалалар, ғимараттар, тарихи ескерткіштер, соның ішінде Орхон–Енесай жазбалары, сәулет өнері, бейнелеу өнері, қолданбалы өнер, діни құрылыстар, тіл, ғылым және жазудың дамуы сияқты мәселелер қамтылады. Осы тақырыптардың барлығын оқыту барысында эстетикалық тәрбие беруге толық мүмкіндік бар: тарихи мұраның құндылығын түсіндіру, көркемдік ерекшелікті байқату, салыстыру және бағалау мәдениетін қалыптастыру.
9-сынып: Қиын кезеңдер және мәдени жетістіктер
9-сыныпта 30-жылдардағы тарихтың трагедиялық беттері қарастырылғанымен, мәдениеттің дамуында елеулі жетістіктер болғаны да белгілі. Мұғалімдер күнделікті сабақта мәдениет саласындағы табыстарды әділ көрсетіп, әсіресе өнер мен көркем өнердің дамуын эстетикалық тәрбие мақсатында орынды пайдалануы маңызды.
Тәуелсіз Қазақстан тақырыбы: қазіргі мәдени үдерістер
Бұл бөлімде мәдениет тарихын оқып-үйренуге бөлінетін уақытты соңғы жылдардағы мәдени жаңалықтардың мәнін ашуға бағыттаған тиімді. Әдеби-көркем туындыларды — көркем өнер, ән, кино, драма, сәулет, әдебиет және басқа да бағыттарды — эстетикалық тәрбие құралы ретінде қолдануға болады.
Оқушылардың қоршаған ортадағы күнделікті құбылыстарды бақылап, талдап, қорытынды жасап, өздігінше баға беруге мүмкіндігі жеткілікті. Осындай әдістемелік жұмыстар оларды өмірдегі жақсылық пен жаңалықты көре білуге, соған қуана білуге және «мен де осы игілікті іске үлес қосып, қоғамды гүлдендірсем» деген жауапты ниетке тәрбиелейді.
Қорытынды: тарих сабағындағы эстетикалық әсердің тәрбиелік күші
Тарих пәні оқушылардың өткенді тануымен қатар, мәдени мұраға құрметін қалыптастырып, әсемдікті сезіну және бағалау қабілетін дамытады. Бағдарламаны алдын ала талдау, мазмұнды дұрыс іріктеу және көрнекілік пен талдауға сүйенген белсенді әдістерді қолдану — эстетикалық тәрбиені нәтижелі ететін негізгі тетіктер.