Мұның өзі қара қазаққа келінкіремейтін мінез

Абылай хан туралы төрт аңыз-әңгіме

Төмендегі оқиғалар халық жадында сақталған әңгімелер мен жыраулар сөзі арқылы Абылай хан дәуірінің мінезін, ел ішіндегі ахуалды және батырлық рухты айқын көрсетеді.

1) Барлауға шыққан мың жігіт және Бұқар жыраудың көріпкелдігі

Аңыз

Жоңғарларға қарсы бір жорықта Абылай хан барлау үшін алғы шепке мың жігіт іріктеп, оларды екі топқа бөледі. Әр топтың басына екі қас батырды қояды: бірін — Қанжығалы қарабужыр Жантайды, екіншісін — сол рудың ақсақал ағасы Бөгенбайды.

Батырлар ұзақ уақыт оралмай, Абылайдың көңілі алаңдайды. Ақыры шыдай алмай, ақылшысы Бұқар жыраудан: «Сайыпқырандарым не болды? Неліктен осынша уақыт оралмады?» — деп сұрайды.

Бұқар жыраудың жауабы

Сабыр сақта, Абылай,
Жантай асар Талқыдан,
Бөгенбай таймас қалпынан.
Батыр Құлжан секілді,
Жауды мысы басады,
Хан-баба бірақ қашады.
Жантайымның жолы ауыр,
Өте алмай тұр жасағы.

Бұл сөзден кейін де Абылайдың іші алай-дүлей болып: «Апырай, Жантайым жазым болмаса жарар еді» деп ойға батады. Сонда Бұқар жырау сөзін жалғап:

Жырдың жалғасы

Тарлыдан аман асады,
Дұшпанның қанын шашады.
Олжа етіп ұлысты,
Айғабақ аппақ аруды
Алдыңа сый қып тосады.

Аңыз бойынша, Бұқардың осы көріпкел сөзі айна-қатесіз келеді. Жантай олжамен оралғанда, Абылай хан: «Қуанғаннан төбем көкке жеткендей болды» депті.

2) Қытаймен бетпе-бет келер шақ және Тәтіғара жыраудың рух беруі

Жыр

Бірде Абылай хан қытайлармен тұтқиылдан тиісіп, тасадан тап беріп ұрыспақ болады. Бірақ осы әрекеттің сәтсіз шығуы кейбір үстірт ойлайтын адамдардың еңсесін түсіріп жүрмес пе деп, хан іштей қатты қиналады.

Сол кезде дабылды ақындарының бірі Тәтіғара жырау жылыстауға бет алған жұртқа да, Абылайдың өзіне де қайрат беру үшін мынадай жыр толғаған екен:

Тәтіғара жырау толғауы

Кебеже қарын, кең құрсақ,
Артық туған Абылай,
Көтере көр бұл істі.
Көп қытайдың жылқысы —
Тұрымтайдай құнысты.
Жау жағадан алғанда,
Ит етектен алғанда,
Ер Абылай қорыққан жоқ,
Әншейін еңкейе беріп жылысты.
Бәсентиін Сырымбет
Оқ жіберіп ұрысты.
Ақыл қалмас қашқанда,
Дегбір қалмас сасқанда,
Баяндай ерді көрмедім,
Бұрылып жауды шанышқанда.

3) Ерден би ауылын шабу жайы және Бұқардың тоқтамы

Ескерту

Бәзбір әбес қылығы үшін Абылай хан үйсін биі Ерден батырдың ауылын шабуға әмір етеді. Бұл жолы хан қаһарына мініп, ашуы асқынғаны сонша — кінәліні ақтап, араша сөз айтуға ешкімнің жүрегі дауаламайды.

Халықтың өтінішімен Бұқар жырау белін бекем буып, ханның ашуын басуға мынадай жыр айтады:

Бұқар жыраудың тоқтау сөзі

Ай, Абылай, Абылай!
Таймасын тек бастан бақ.
Даңқыңыз тұр аспандап,
Теңесе алмай асқар да.
Ақтан болып күніңіз,
Тасып мерей нұрыңыз.
Арсы менен күрсіге
Кетті тарап үніңіз.
Өзің болған күніңде,
Бес қақпаға сыймады
Азат еткен құлыңыз.
Алатаудан асыңыз,
Ашуыңызды басыңыз,
Есіңізді жиыңыз.
Алашапан Ерденнен
Сексен нарға артылып,
Келер сонда сыйыңыз!

4) Түркістаннан шыққан жол, Дәулетбайдың панасы және Шалқұйрық

Естелік

Ел аузындағы әңгімеге қарағанда, Абылай Түркістаннан қашып шыққанда немере ағасы Оразбен бір атқа мінгесіп, қырдағы ең жақын туысы — Әбілмәмбет ханға қарай жол тартады.

Жол-жөнекей ойламаған жерден кезіккен жағдай оларды қазақтың Қарауыл руының Жақсылық атасынан тарайтын Дәулетбайдың қолына келіп паналауға мәжбүр етеді. Кейбір деректе ол байдың жылқысын баққан деседі.

Жігіттің тосын мінезі

Тамағын сұрамайды; алдына өздері әкеліп қойса ғана ішеді.
Тағамды талғамдап, аса сақтықпен жейді.
Жуылмаған ыдыстан ешқашан ас ішпейді.

Тегі танылған сәт

Мұндай мінез қарапайым ортаға таңсық көрініп, үй иесінің де назарын аударады. Оразбен сөйлесіп, мән-жайды толық ұққан Дәулетбай жігіттің түп-тегін білген соң, оны дереу Әбілмәмбет ханға алып барады.

Сондай-ақ Дәулетбай жылқысынан ең бір жақсы атын тарту етеді. Ол — әйгілі Шалқұйрық сәйгүлік. Аңызда бұл ат жас сұлтанның жорықтағы жансерігіне айналып, Абылайдың батыр атының шығуына, қалың қазақтың қадір-құрметіне бөленуіне себеп болғаны айтылады.

Түйін

Бұл аңыз-әңгімелердің өзегінде үш нәрсе анық көрінеді: ел тағдырына алаңдаған ханның жауапкершілігі, жыраулар сөзінің тоқтамы мен жігері, әрі батырлық пен намысқа сүйенген көшпелі дүниетаным.