Қағаз ақша
Ақшаның түрлері: металл ақша және қазыналық билеттер
Ақша өзінің материалдық-заттық құрылымы бойынша екіге бөлінеді: металл ақша және қазыналық билеттер (қағаз және несие ақшалары). Қоғамдық еңбек бөлінісінің екінші ірі кезеңінде егіншіліктен қолөнер бөлініп шықты. Соның нәтижесінде тауар өндірісі қалыптасып, айырбас тұрақты әрі үздіксіз құбылысқа айналды. Дәл осы уақытта ақшаның қызметін атқаратын салмақты металл заттар қолданысқа ене бастады.
Металл ақшаның пайда болуы және салмақ өлшемдері
Металл ақша пайда болған соң, ақша белгісінің салмағын өлшеу жүйесі де қалыптасты. Алғашында белгілі бір массасы көрсетілген, бірақ нақты пішіні жоқ металл сынықтарының орнына әртүрлі массалы металл кесектері айналымға түсті. Жаңа дәуірге дейінгі XIII ғасырда кейбір елдерде массасы көрсетілген металл құймалар да айналыста болғаны айтылады.
Ақша атаулары мен салмақ атауларының байланысы
Қазіргі күнге дейін көптеген ақша өлшемдерінің атауы салмақ өлшемдерімен қабаттасады. Мысалы, фунт стерлинг, ливр, марка (мағынасы — «жарты фунт»). Фунт орыстың бұрынғы 409,5 грамдық өлшеміне тең болған.
Киев Русіндегі ақша өлшемі гривна — «күмістің фунты» дегенді білдірген. Ал оның тең жартысы (рубленая пополам) рубль деп аталған.
Құймадан монетаға дейін: пішіннің эволюциясы
Металл ақшаның алғашқы түрі — құйма металл. Оның пішіні әртүрлі болды (шыбық, сым, табақша және т.б.). Алайда салмақты металл құймаларын алып жүру және сақтау ыңғайсыз болғандықтан, сауданың баяу жүруіне әсер етті. Сондықтан металл ақшаның пішіні мен салмағы біртіндеп өзгерді.
Ежелгі Рим мысалы
- Алдымен ақша орнына белгілі бір салмағы бар формасыз мыс құймасы қолданылды.
- Кейін жолақша сызықтары мен нүктелері бар табақша пайда болды.
- Соңында екі жағында суреті бар, массасы 1 немесе 2 фунт болатын дөңгелек ақша қалыптасты.
Осылайша, металл ақшаның пішінінің әртүрлі болып өзгеруі және ақырында дөңгелек түрге келуі — тауар-ақша айналымының табиғи даму жолын көрсетеді.
Монета: мемлекет бекіткен ақша белгісі
Қоғамдық еңбек бөлінісі дамуының жоғары сатысында металдан монета түрінде ақша құйыла бастады. Нарықтық қатынастар дамыған сайын тауар сатушылардың арасынан көпестер бөлініп шығып, айырбас процесінде делдалдықпен кәсіби түрде айналысты.
Монета — заң жүзінде құрамындағы белгілі бір металдың салмағы мен сыртқы түрі бекітілген, тағайындалған формадағы ақша белгісі. Мемлекет алтынның сынамасын, массасын, типін, эмиссия ережесін және басқа да талаптарды белгілейді.
Аверс
Монетаның бет жағы.
Реверс
Монетаның артқы жағы.
Гурт (обрез)
Монетаның жиегі.
Толық құнды және толық құны жоқ металл ақша
Металл ақшалар толық құнды және толық құны жоқ ақша болып бөлінеді.
Толық құнды ақша
Толық құнды ақша — монетада көрсетілген құны оны соғуға жұмсалған металдың құнына тең ақша. Мұндай ақша пайда болған кезден бастап жалпы құн эквиваленті болды және ақшаның барлық қызметін атқарды.
Толық құны жоқ ақша (билон)
Толық құны жоқ ақша — монетада көрсетілген құны оны соғуға жұмсалған металдың құнынан жоғары болатын ақша. Ол көбіне толық құнды ақшаның ұсақ бөлшектері ретінде, кіші төлемдер үшін майда монета түрінде қолданылады. Мұндай монетаны билондық монета деп те атайды.
Ақша айналысы шапшаң болғандықтан, майда монета тез мүжіліп, салмағын және соған байланысты құнын жоғалтады. Сондықтан алтын монеталы стандарт кезінде де майда ақшалар көбіне арзандау металдардан соғылды: алғашында күмістен, кейін металл қоспаларынан және алюминийден жасалды.
Айналыста майда ақшаның үлесі үлкен емес. Дегенмен, оны айналысқа шығару мемлекетке пайдалы, өйткені пайда монетадағы номинал құн мен оның құрамындағы металдың нарықтық бағасының айырмасына тең.
Алтынның ығыстырылуы және қағаз ақшаның жолы
XX ғасырдың 70-жылдарында алтынға байланысты ақша жүйелерінде ірі өзгерістер жүрді. Алтын алғашында елдің ішкі ақша айналымында айналыс және төлем құралы ретінде пайдаланылса, 1976 жылдан бастап ол дүниежүзілік ақша қызметін де атқармайтын болды. Уақыт өте алтын мемлекеттің ішкі айналымынан да, әлемдік нарықтан да қағаз және несие ақшаларымен ығыстырылды.
Металл ақша айналысының объективті заңдылықтары және капитализм жағдайында тауар өндірісінің қарқынды дамуы айналымға қосымша ақшаның қажеттілігін арттырды. Бұл өз кезегінде дербес құны жоқ ақша таңбаларын енгізуге мүмкіндік ашты.
Қағаз ақшаның пайда болу себептері
- Біріншіден, ақша құн өлшемі қызметін нақты қолдағы алтынмен емес, ойдағы ақша ретінде атқара алады.
- Екіншіден, ақша айналыс құралы ретінде қызметін шапшаң атқарады: тауар айырбасында ақша делдал болады.
Бұл мүмкіндіктің іс жүзінде орнығуы тарихи тұрғыдан ұзақ процесс болды және бірнеше факторлармен нығайды.
1) Монетаның табиғи тозуы
Монета айналыста мүжіліп, толық құнын жоғалтып, біртіндеп жай ғана ақша белгісіне айналды. Мысалы, 1809–1829 жылдары Еуропа елдерінде тозу салдарынан 19 млн фунт стерлинг көлеміндегі монеталар айналыстан шығарылған.
2) Монетаны әдейі бұзу
Монетаны мемлекет те, жеке адамдар да (жалған ақша жасаушылар) бұзған. Мемлекеттің металл ақшаны саналы түрде бұзуы — қазынаға қосымша табыс түсіру үшін монетадағы асыл металл құрамын әдейі төмендетуі.
Мысалы, Ресей патшасы Алексей Михайлович тұсында (1654–1662 жж.) мыс тиындар көп шығарылды: нарықтық бағасы 12 копеек болатын 1 фунт мыстан 10 рубльдік монеталар соғылған. Нәтижесінде олардың нақты құны номинал құнының 1–2%-ы ғана болды.
Бұл құнсыздану айырбас процесін әлсіретіп, шаруаларды, қолөнершілерді және ұсақ саудагерлерді үлкен шығынға ұшыратты. 1662 жылғы 25 маусымдағы көтеріліс тарихта «мыс бүлігі» деген атпен қалды. Көтеріліс қатал жаншылып, мыс монета соғу тоқтатылды: бүлінген 100 мыс копеек 1 күміс копеекке айырбасталды.
3) Мемлекеттік шығындарды жабу үшін қағаз ақша шығару
Мемлекет өз шығындарын өтеу үшін қағаз ақша белгілерін шығарды. Мысалы, Солтүстік Америка тәуелсіздік үшін күресін қаржыландыру мақсатында «континенттік» деп аталатын ақшаны шығарған. Оның шамадан тыс көптігі сонша — бір арба провиантқа бір арба ақша айырбасталған.
К. Маркстің сөзімен айтқанда: «Айналыстағы делдалдық рөлінде алтын әртүрлі өзгерістерге ұшырады. Ол қырқылып, тіпті бір жапырақ қағазға дейін жұқартылды».
Қағаз ақшаның таралуы: негізгі кезеңдер
Алғашқы қағаз ақшалар XII ғасырда Қытайда пайда болды. Ал кең таралуы XVII ғасырдың аяғында капиталистік тауар өндірісінің дамуымен байланысты күшейді.
Тарихи деректер
- 1690
- Солтүстік Америкада қағаз ақша қолданыла бастады.
- 1716
- Францияда қағаз ақша енгізілді.
- 1762
- Австрияда қағаз ақша шыға бастады.
- 1795
- АҚШ-та қағаз ақша кеңіді.
- 1769
- Ресейде Екатерина II тұсында қағаз ақша — ассигнациялар енгізілді. Ақшада императоршаның бейнесі болғандықтан, халық арасында ол «катенька» деп аталды.
Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде қағаз ақша көптеген елдерде кең айналысқа түсті.
Қағаз ақша нені білдіреді?
Сырттай қарағанда қағаз ақша толық құнды ақшаның мемлекет шығарған орынбасары сияқты көрінуі мүмкін. Алайда шын мәнінде ол толық құнды ақша айналысының объективті заңдары негізінде, металл ақша айналысы процесінде номинал құнның нақты құннан ауытқуы нәтижесінде қалыптасты. Мемлекет осы мүмкіндікті пайдаланып, қағаз ақша шығарып, оның курсын (бағамын) белгілеумен айналысады.
Анықтама
Қағаз ақша («декретные деньги», яғни өкімет қаулысымен қабылданған «заңды ақша») — толық құнды ақшаның орнына айналыс және төлем құралы қызметтерін атқаратын, мемлекет өз шығындарын жабу үшін шығаратын, ықтиярсыз көрсетілген құны бар және әдетте металға айырбасталмайтын ақша белгісі (құн белгісі, алтынның өкілі).
Тарихи тұрғыдан қағаз ақша алтын мен күмістің өкілі ретінде, солардың орнына пайда болды. Қағаз ақшаның өз құны жоқ, өйткені оны басып шығаруға аз ғана еңбек жұмсалады — ол толық құны жоқ ақша. Дегенмен заңды төлем құралы ретінде бекітілген кезде оның сатып алу қабілеті бар, яғни ол айналысқа жарамды.
Айналыстан тыс қағаз ақша — мәні жоқ бос қағаз. Егер нақты ақша (алтын) өз құнымен айналысқа қызмет етсе, қағаз ақша тек айналыста ғана нарықтық құнға ие болады.
Мемлекеттің «ықтиярсыз құны» нені көрсетеді?
Мемлекеттің күшпен ықтиярсыз көрсеткен құны (принудительная стоимость) қағаз ақшаның белгілі бір ел аумағында ғана қолданылатын қоғамдық мәнін білдіреді. Әрине, мемлекет қағаз ақшаға кез келген құнды көрсетіп, оны шексіз мөлшерде шығара алады. Бірақ мемлекеттің қағаз ақшаға қатысты күші де, түптеп келгенде, осымен шектеледі.