Қазақ халкының музыкалык шығармашылығы өзінің санғасырлар бойындағы дамуында музыка тілінің бейнелеу құрамы жағынан негізінен, екі бағытта вокалдық және аспаптық музыка түрінде калыптасты
Қазақ халқының музыкалық шығармашылығы сан ғасырлар бойғы даму барысында музыка тілінің бейнелеу құрамы жағынан негізінен екі бағытта қалыптасты: вокалдық және аспаптық музыка.
Біріншісіне терме сарынды және кең тынысты, созып айтылатын шалқымалы ән түрлері жатса, екіншісіне домбыра, қобыз және басқа да үрмелі аспаптарда орындалатын, көбіне белгілі бір оқиғаға байланысты туатын күйлер кіреді.
Дәстүрлі орта және өнерпаздар қауымы
Кеңес өкіметіне дейінгі дәуірде қазақ қоғамының рухани өмірінде ауызша музыка мәдениеті айрықша орын алды. Көшпелі өмір салты мен ауыл тұрмысының тұрақты дәстүрлері халық музыкасы өкілдерінің бірнеше түрін қалыптастырды: ақындар, жыршы-жыраулар, әншілер мен өлеңшілер, күйшілер, ертекшілер, сықақшылар және басқалар.
Әдетте, олар бір ғана салада емес, бірнеше өнерді қатар меңгерген. Сол кезеңде «арнаулы композитор» деген ұғым орнықпаған еді: шығарманың халыққа таралуы көбіне автордың әншілік, күйшілік, орындаушылық шеберлігіне тікелей байланысты болатын.
Ерте деректер және XIX ғасыр классиктері
Қазақ халқының музыкалық өнері туралы ерте мәлімет беретін еңбектердің бірі — 1795 жылы жарық көрген капитан И. Г. Андреевтің Орта жүз қырғыз-қайсақтары жайлы еңбегі. Бұл кітап алты тараудан тұрады; оның бір бөлімінде қазақ халқының шығу тегі, тұрмысы, діни сенімдері, салт-санасы мен мінез-құлқы, кәсібі және сауда-саттығына қатысты деректер қамтылған.
Кәсіби өнер иелері туралы олқылық
Кеңес өкіметіне дейін қазақ музыкасын зерттеушілер музыкалық фольклордың өміршеңдігін жиі атап өткенмен, халық өнерінің кәсіби қайраткерлері туралы сирек жазды. Дегенмен XIX ғасырда өмір сүрген бірқатар әнші-күйшілердің халық музыкасының көптеген классикалық шығармаларының авторлары екені мәлім.
- Құрманғазы Сағырбаев (1806–1879)
- Дәулеткерей Шығаев (1820–1887)
- Біржан сал Қожағұлов (1832–1894)
- Мұхит Мералиев (1847–1918)
- Абай Құнанбаев (1845–1904)
- Жаяу Мұса Байжанов (1835–1929)
- Тәттімбет Қазанғапов (1815–1862)
- Ықылас Дүкенов (1843–1916)
- және басқалар
Бұл туындылар халықтың рухани мұратына сай, ел сүйіп тыңдайтын шығармаларға айналды. Алайда оларды жүйелі түрде жинау және жазып алу ісі негізінен Кеңес өкіметі кезеңінде жүзеге асты.
Музыкалық білім беру және үйірмелер дәстүрі
Қазан төңкерісіне дейін қазақ даласында кәсіби музыкалық білім беру жүйесі болмады. Соған қарамастан, республиканың әр өңірінде, әсіресе Петропавл мен Орынбор секілді қалаларда музыкалық үйірмелер, хор және оркестрлер жұмыс істеді. Қатысушылар нота сауатын біле бермесе де, хор көп дауысты болып орындалатын.
Қазақ халқының бай музыкалық мұрасы шетелдік және орыс саяхатшыларының назарын да аударды. Қазан төңкерісінен кейін де музыкалық үйірмелер жұмысы жалғасып, ал 1920-жылдары Орта Азия мен Қазақстанның музыкалық фольклорын жинауға ерекше ықылас күшейді.
Затаевич бастаған жинақтау дәуірі
Музыка зерттеушісі әрі жинаушысы А. В. Затаевич қазақ даласын аралап, екі мыңға жуық ән мен күйді нотаға түсірді. Оның «Қазақ халқының мың әні» және «Қазақтың бес жүз әні мен күйлері» атты жинақтары бүгінге дейін тарихи маңызы зор еңбектер саналады.
Басылымдардың ерекшелігі
Бұл еңбектерде көптеген белгілі халық әндерінің мәтіндері табылып, хатқа түсті. М. Горький де Затаевич еңбегін жоғары бағалап, қазақ ән-күйлері болашақ композиторлар үшін творчестволық қайнар көз екенін айтқан.
Затаевич бастаған үлкен істі 1930-жылдары Д. Мацуцин, Б. Ерзакович, Е. Брусиловский, А. Жұбанов, Л. Хамиди, кейінірек М. Төлебаев жалғастырып, ән-күйлерді нотаға түсіріп, ел игілігіне айналдырды.
Б. Г. Ерзакович: жинақтау, өңдеу және ғылыми жүйелеу
Қазақ Республикасы Ғылым академиясының корреспондент мүшесі, өнертану ғылымының докторы, республикаға еңбек сіңірген өнер қайраткері, композитор әрі музыка зерттеушісі, профессор Б. Г. Ерзакович өз күш-жігері мен табиғи қабілетін қазақ музыкасы өнеріне арнауды мақсат етті.
Ол аз уақыт ішінде 500-ге жуық ән-күй жазып алып, соның 200-ден астам әуенін әншілердің фортепиано сүйемелімен орындауына лайықтап өңдеді. Бұған қоса, халық әндерін молырақ жинау үшін облыстарға жиі экспедиция жасап отырды.
Экспедициялар ауқымы және қордың көлемі
Ерзакович Семей, Солтүстік Қазақстан, Павлодар, Ақмола және Қарағанды облыстарын түгелге жуық аралап, 2500-ден астам ән мен күйді нотаға түсірді, бірқатарын радио таспаларына жазып алды. Ол жинаған туындыларға және олардың орындаушыларына алғаш рет толық сипаттама бергенін ерекше атап өткен жөн.
Экспедициялар кезінде халықпен етене араласқан Ерзакович қазақ музыкасының аса дарынды өкілдері — Кенен Әзірбаев, Естай Беркімбаев, Шәкір Әбенов, Қали Байжанов, Жүсіпбек Елебеков секілді өнерпаздармен тығыз қарым-қатынаста болды.
Табиғатында өте байсалды, өз әндерімен қатар өзге авторлардың әндерін де салмақты, саздылықпен шырқайтын Естай әйгілі «Қорлан» әнін орындағанда бөлекше толқиды екен. Тіпті радиоға жазу кезінде де әннің шарықтайтын тұстарында көзіне жас үйірілген. Жас шағында қалың мал төлей алмай сүйіктісінен айырылудың жан трагедиясы оны өмір бойы толқытса керек.
Ерзакович 1930-жылдардың өзінде-ақ өзі жинаған көптеген халық әндерін музыкалық аспаптар сүйемеліне лайықтап өңдеп, олар сол кезеңде радиодан жиі орындалды. Ал 1950-жылдардан бастап бұл мұраны жүйелі түрде зерттеуге кірісті.
Ғылыми еңбектер және мойындалу
Зерттеуші ғалымның терең білімі нәтижесінде «Қазақ халқының ән мәдениеті» монографиясы және «Қазақ совет халық әндері» атты музыкалық-этнографиялық жинағы жарық көрді.
Б. Г. Ерзаковичтің Ахмет Жұбанов және Мәриям Ахметовамен бірлесіп жазған «Советтік қазақ музыкасы» еңбегі Қазақ ССР Ғылым академиясының Шоқан Уәлиханов атындағы сыйлығына ие болды.
Р. Қ. Дүйсембинова