Мінездің физиологиялық негізі
Ұлттық мінез және оның этникалық негізі
Ұлттық мінез — тарихи қалыптасқан бірлестік саналатын этнос, ұлт, халық өмірінің тұтастығы мен әлеуметтік жағдайы арқылы танылатын құбылыс. Әрбір халықтың өзіндік мінез-құлық ерекшеліктері бар екені — тарихи шындық әрі объективті фактор.
Негізгі ұстаным
Мінез-құлық ерекшеліктері өзгермейтін «табиғи белгі» ғана емес: әлеуметтік жағдай адамның мінезін үнемі ықпалында ұстап, жаңа сапалардың қалыптасуына әсер етеді.
Қазақ халқының ұлттық мінез ерекшеліктері
Қазақ халқының түркі тектес өзге халықтардан ерекшеленіп тұратын өзіндік сипат-қасиеттері бар. Ыбырай Алтынсарин өз еңбектерінде қазақ мінезіне тән бірқатар қасиеттерді атап көрсетеді. Оның пайымдауынша, қазақ халқына қарапайымдылық пен кішіпейілділік, ашық-жарқын көңіл мен кеңпейілділік, өзге ұлт өкілдеріне достық және сыйластық көзқарас, қонақжайлылық пен пайымшылдық тән.
Жалпы ұлттық қасиеттер
-
Отанға сүйіспеншілік
Өз жері мен туған еліне деген терең құрмет пен адалдық.
-
Шаруашылыққа икемділік
Мал шаруашылығымен айналысуға бейімділік, еңбекке икем.
-
Меймандостық және балажандық
Қонақты құрметтеу, отбасы мен балаға ерекше ықылас.
-
Төзімділік
Өмір қиыншылықтарына және әділетсіздікке төтеп беру қабілеті.
-
Сөз өнерін қадірлеу
Шешендікке бейімділік, сөз құдіретін ардақтау, ойды көркем жеткізу дәстүрі.
-
Еңбексүйгіштік
Іске жауапкершілікпен қарау, еңбекке ұмтылыс.
-
Шыдамдылық
Күрделі жағдайларда сабыр сақтап, нәтижеге табандылықпен жету.
Этникалық психология нені зерттейді?
Әрбір ұлт, ұлыс, этнос және тайпаға тән қасиеттердің қыр-сырын әлеуметтік психологияның бір саласы — этникалық психология зерттейді. Бұл сала ұлттық мінездің қалыптасу себептерін, қоғамдық орта әсерін және мінез-құлықтың тұрақты үлгілерін талдайды.
Мінездің физиологиялық негізі
Адам мінезіндегі әрбір ерекшелік белгілі жағдайларда айқын байқалады. Мұндай ерекшеліктердің өзіндік физиологиялық механизмі бар. Солардың бірі — динамикалық стереотип: жүйке жүйесінің уақыт өте «таптаурын» болып қалыптасатын қызметі.
Динамикалық стереотип деген не?
Бұл — жоғары жүйке қызметінде шартты рефлекстердің белгілі бір жүйе ретінде қалыптасуы. Ол қайталанып отыратын шартты тітіркендіргіштерге тұрақты жауап беру арқылы орнығады.
Неліктен ол маңызды?
Жағдай өзгерген сайын орталық жүйке жүйесінде әртүрлі «қалып» пайда болып, адамның реакциясы да соған сәйкес құбылады. Бұл мінездің жағдайға бейімделгіш табиғатын түсіндіреді.
Жоғары жүйке қызметі типтері және мінез
Адам мінезінің физиологиялық негізін түсіндіруде жоғары жүйке қызметі типтерінің маңызы ерекше. И.П. Павлов сигналдық жүйелердің басымдығына қарай мінез типтерін үшке бөледі:
-
1) Ойшыл тип
Негізінен сөзге байланысты екінші сигнал жүйесінің рефлекторлық қызметі басым болады.
-
2) Көркем тип
Бірінші сигналдық жүйеге тән шартты рефлекстер басым келеді (сезімдік-бейнелік қабылдау жетекші).
-
3) Орташа тип
Екі сигнал жүйесінің ешқайсысы айқын басымдық көрсете алмайды. Адамдардың көпшілігі осы типке жатады.
Қорытынды ой
Темпераментіне қарай әртүрлі типтегі адамдардың еңбексүйгіштігі мен әрекетшілдігі де әрқилы көрінеді. Демек, мінездің қалыптасуында әрі әлеуметтік орта, әрі физиологиялық ерекшеліктер өзара сабақтасып жатады.