Көмекші өндіріс шығындары
Кіріспе
Шығындарды жіктеудің белгілі бір жүйесін таңдаудан бұрын, «шығын» ұғымын нақты түсіну маңызды: оның терминологиялық мәнін айқындау, шығындарды топтастыру қағидаларын және есепте көрсету логикасын түсіндіру қажет.
Шығын және шығыс: айырмашылық
Лисович Г.М. мен Ткаченко И.Ю. анықтамасы бойынша, шығындар — бұл сатып алуға жұмсалған қаражаттар және олар шаруашылық субъектінің балансында актив ретінде көрсетіліп, келешекте табыс әкелуге қабілетті ресурстар.
Шығындарға әкелетін өзгерістер
- Активтердің азаюы: материалдар, ақшалай қаражаттар.
- Міндеттемелердің артуы: әсіресе кредиторлық берешек.
Стандарттардағы актив түсінігі
Актив — өткен оқиғалардың нәтижесінде қалыптасқан және субъект бақылайтын, болашақта экономикалық пайда әкелуі күтілетін ресурс.
Ал шығыстар ұғымы шығындармен толық тең емес. Шығыстар — бұл ағымдағы есептік кезеңге жатқызылатын баптар, яғни сол кезеңде табыс табу үшін пайдаланылған ресурстардың көрінісі. Есеп стандарттарына сәйкес, шығыстар активтерді пайдалану немесе есептен шығару нәтижесінде табыстың азаюын, сондай-ақ капиталдың азаюына алып келетін міндеттемелердің туындауын білдіруі мүмкін.
Шығындардың мәні: үш қырынан қарастыру
- 1 Ресурстарды пайдалану. Шығындар ең алдымен ресурстарды тұтыну фактісімен анықталады.
- 2 Ақшалай өлшем. Шығындар ақшалай түрде көрсетіледі және бөлімшелер қызметін өнім өндіру мен оны іске асырумен салыстыруға мүмкіндік береді.
- 3 Өзіндік құннан кең ұғым. Шығындар белгілі бір мақсаттарға жұмсалған ресурстарды ақшалай көріністе сипаттайды және өзіндік құн ұғымына қарағанда кеңірек.
Материалдық шығындар: негізгі санаттар
Шикізат пен негізгі материалдар
Өнімді дайындаудың негізін құрайтын немесе өндіріс процесінде қажетті компонент болып табылатын шикізат пен негізгі материалдарға жұмсалған шығындар. Бұған табиғи шикізаттардың құны, сондай-ақ арнайы мамандандырылған ұйымдар жүргізетін жер құнарлығын арттыру шаралары да кіреді.
Есепке алу құжаттары
Лимиттік-алу карталары және талап-накладнойлар өндірісте материалдарды есептен шығару үшін негіз болып табылады. Құжат деректері цехтар, калькуляция немесе есеп объектілері бойынша талдамалық кестелерде топтастырылып, тиісті ведомостарға жазылады.
Көмекші материалдар
Тұрақты технологиялық процестерді қамтамасыз ету үшін негізгі материалдармен қатар қолданылатын материалдар. Олардың құны белгіленген шығыс нормалары бойынша өнімнің өзіндік құнына енгізіледі; бұл үшін өнім бірлігіне есептелген сметалық мөлшерлеме пайдаланылады.
- Норма немесе баға өзгерсе, мөлшерлеме қайта қаралады.
- Нақты шығыс өзіндік құнға, тауарлы өнімге және аяқталмаған өндіріске сметалық мөлшерлеме бойынша пропорционалды түрде бөлінеді.
Қайтарылған қалдықтар және технологиялық ресурстар
Өндірісте қайтарылған қалдықтар (негізгі, қосалқы және көмекші өндірістерде пайда болатын қалдықтар) және технологиялық процесті қамтамасыз ететін түрлі ресурстар шығын құрамында қарастырылады. Сонымен қатар, бірқатар операцияларды басқа ұйымдардың орындауы да есепте көрініс табуы мүмкін.
Технологиялық мақсаттағы шығындарға мысалдар
- Өнімді дайындау процесінде қолданылатын көмекші материалдар.
- Сатып алынған және кәсіпорында өндірілген отын түрлері (технологиялық қажеттіліктер үшін).
- Технологиялық мақсаттарға жұмсалатын сатып алынған энергияның барлық түрлері.
- Кәсіпорынның өзінде өндірілген электр энергиясы немесе өзге энергия түрлері.
Сатып алынған энергия шығындары белгіленген тариф бойынша төлемнен және энергияны қажетті орындарға жеткізу шығындарынан құралады.
Есептің мақсаты және шығындардың «әрекеті»
Шығындарды есепте көрсету — өздігінен мақсат емес; ол басқарушылық және қаржылық шешімдерге жетудің құралы. Осыған байланысты есептің мақсаты, атқаратын қызметі және мазмұны да нақтыланады.
Икемді шығындар
Икемді шығындар өндіріс көлеміне қарай әртүрлі сипатта өзгереді және жекелеген жағдайда: пропорционалды, прогрессивті немесе дегрессивті болуы мүмкін.
«Шығындардың әрекеті» ұғымы
Шетелдік әдебиетте бұл құбылыс жиі шығындардың әрекеті (қылығы) деп аталады. Қазақстандық тәжірибеде «шығындар динамикасы» термині кең тарағанымен, «әрекет» ұғымы тек қарқындылықты ғана емес, сондай-ақ өндірістік қызмет деңгейлеріне тәуелді шығындардың ықтимал өзгеріс сипатын да кеңірек қамтиды.
Сондықтан өндірістік қызмет деңгейі өзгерген кезде шығындардың қалай өзгеретінін көрсету — талдау мен басқаруда маңызды рөл атқарады.