Романдағы түбір тұлғалы есімдерді біріншіден - байырғы қазақтың төл сөзінен жасалған есімдер
«Абай жолы» романындағы антропонимдердің жасалу тәсілдері
М. Әуезовтің «Абай жолы» романында кездесетін антропонимдердің жасалу тәсілдері қазақ тілінің грамматикалық құрылысы мен тілдік нормаларына тікелей байланысты. Әдетте сөзжасам тәсілдері мен сөз тұлғалары тіл білімінің морфология саласының нысаны болып саналады. Түркі тілдеріндегі сөз жасаудың мұндай тәсілдері ғасырлар бойы қалыптасқан.
Романда түбір тұлғалы, біріккен тұлғалы және туынды тұлғалы есімдер мол ұшырасады. Соның ішінде түбір тұлғалы есімдер өте ертеден келе жатқан, тілдік дәстүрі орныққан антропонимдер қатарына жатады.
Түбір тұлғалы есімдер: жіктелуі
Романдағы түбір тұлғалы есімдерді екі топқа бөліп қарастыруға болады:
1) Байырғы қазақтың төл сөзінен жасалған есімдер
Мысалдар: Топай, Мақа, Мәкіш, Қиқым, Иіс, Абай, Дарқан, Жабай, Сарқыт, Қодар, Далбай, Сейіл, Қаңбақ, Тоқсан, Марқа.
2) Өзге халықтардың тілінен енген есімдер
Бұл бөлім мәтінде аталып өткенімен, нақты мысалдар берілмеген. Енгізілген есімдер көрсетілген жағдайда, оларды да жеке топ ретінде жүйелеуге болады.
Мәтіннен үзінділер (төл сөзден жасалған түбір есімдер)
Төмендегі сөйлемдерде романдағы түбір тұлғалы антропонимдердің қолданысы көрінеді:
«Өмірінде жазыла-жазыла қожа, молдадан да ұят болды, енді өлмесек болмас деп кеткен Тонтай.»
«Марқа, сен астыңдағы ақбозыңмен қазір жарқ беріп ауылға қарай шап.»
«Апырмай, мына Иіс шешемалғысы қандай жақсы еді.»
«Жасы елуге тақалған Сейіл қайықтың тез жылжуына қайрат етеді.»
«Қодар — жақыны жоқ, жалғыз үйлі бір Борақ.»
«Өзі айтқан Құнанбайдың бөлтірігі Абай екен.»
«Тағы бір малмен осы ауылдың биешісі — Тоқсан еді.»
«Оспан мен Дарқан қорық бойындағы мал жайын көктемнен бері бағып жүрген тәжірибелері бойынша тез таниды.»
«Қаңбақ қарыс пышағын шапшып тұрған қасқырдың жүрегіне қорс еткізіп салып алды.»
«Шай ыдыстарын шайып, жинастырып жүрген Сарқыт өз үйіне Абайдың қонғанын ырзалықпен қабылдаған.»
«Жер тырмалаған боп, “тат-бабамыз” деп Мақа күлісті.»
«Бөжейдің балаларының бірі — Жабай.»
«Мал суарып жүрген Оразбайдың ағайшасы, ұры Қиқым.»