Баланың әлемі
Ойын — баланың әлемді тануының бастапқы тілі
Ежелден адам өзін қоршаған ортаның сырын тануға ұмтылды. Айнала дүниені танып-білудің алғашқы формаларының бірі — заттық іс-әрекет. Нәресте алдымен затпен әрекет етеді, кейін біртіндеп ойын әрекетіне көшеді. Осы кезеңнен бастап бала қоршаған ортадағы заттар мен құбылыстарды ойын арқылы түсініп, ұғына бастайды.
Ойын — бала үшін оқу да, еңбек те. Ол тек бақылау (көру, сипап-сезу, байқап-тану) емес, тікелей араласу, әрекетке көшу және нақты қарым-қатынас арқылы үйренудің жолы.
Баланың танымы мен іс-әрекеті ойыннан басталып, кейін оқу және еңбек әрекеттерімен жалғасады. Сондықтан ойын адамның өмір танымында шешуші мәнге ие: ол қиындықты жеңуге үйретеді, ұйымдастырушылық қабілетті қалыптастырады, әрі тұлғаның болашақ қасиеттері мен дағдыларының іргетасын қалайды.
Ойынның бала дамуындағы көпқырлы қызметі
Танымдық қызметі
Ойын — айналадағы дүниені танудың тәсілі. Бала ойын үстінде заттарды жалпылауды, сөздің жалпы мағынасын қолдануды, әрекеттерді жоспарлауды және ойша іс-әрекет жасауды үйренеді.
Әлеуметтік қызметі
Ойын әлеуметтік қатынастарды «сынап көруге» мүмкіндік береді: бала рөл алып, үлкендердің өмірін ғана емес, олардың арасындағы байланыстарды да қайта құрады. Құрдастармен бірлескен ойын қарым-қатынасты тереңдетеді.
Эмоциялық қызметі
Ойын баланың ішкі әлеміне форма береді. Бала сезімін сөзбен толық жеткізе алмаған кезде, ойын символикалық тіл ретінде қызмет етіп, оның күйзелісі мен қуанышын қауіпсіз түрде білдіруге көмектеседі.
Еріктік және өзін-өзі басқару
Ойын кезінде ережеге бағыну арқылы бала өз мінез-құлқын реттеуді үйренеді. Алдымен сыртқы бақылау (құрдастар тарапынан), кейін біртіндеп өзін-өзі бақылау қалыптасады.
Қазіргі және болашаққа бағытталуы
Ойын екі уақыттық бағытты қатар қамтиды: бір жағынан бала дәл осы сәтте қуаныш пен еркіндік сезінеді, екінші жағынан ойын әрдайым болашаққа бағытталған, өйткені оның барысында келешек өмірге қажет сапалар мен іскерлік дағдылары қалыптасады.
Психологиялық түсіндірулер және ғылыми көзқарастар
Кейбір теориялар ойынды баланың «артық күш-қуатын» шығындау қажеттілігімен түсіндіреді. Алайда Д. Узнадзе ойынның мәнін өзгеше түсіндіреді: ойын — жай ғана энергияны сыртқа шығару емес, дамудың негізгі формасы, әрекет бағытының еркін көрінісі. Егер ойын мазмұны баланың жетілуге ұмтылған күштерімен сәйкес келмесе, бала ол ойыннан тез жалығады.
Д. Б. Эльконин: рөлдік ойынның табиғаты
Д. Б. Элькониннің пайымдауынша, балалар ойында ересектердің әлеуметтік қатынастарын қайта жаңғыртады: бір мезетте әрі рөл тасымалдаушы, әрі ойынға тікелей қатысушы болады. Бұл баланың қоғамдағы ерекше орнын көрсетіп, рөлдік ойынның пайда болуына негіз қалайды.
Эльконин ойынның сюжеті (көрсетілетін өмір саласы) мен мазмұнын (сол сюжеттің ішіндегі қатынас пен мағына) ажыратады: бір сюжетте әр жастағы бала түрлі мазмұнды көрсете алады.
Ойын — коммуникация және «символикалық тіл»
Үлкендер үшін сөз қандай рөл атқарса, бала үшін ойын да сондай рөл атқарады: ол сезімді білдірудің, қарым-қатынас құрудың және тәжірибені сыртқа шығарудың табиғи жолы. Балалар ойын кезінде еркін сезініп, өз тәжірибесі мен ішкі күйін қауіпсіз ортада көрсете алады.
Зерттеулерге сүйенсек, 11 жасқа дейін балалардың абстрактілі ойлауы толық қалыптаса бермейді. Сондықтан баланың әлемі — көбіне нақты заттар мен әрекеттер әлемі; ойын осы әлемге ең жақын тәсіл ретінде баламен байланыс орнатуды жеңілдетеді.
Бақылау
Ойын үдерісі баланың «жағдайды бақылау» сезімін күшейтеді, тіпті шынайы өмірде бұл мүмкін болмағанның өзінде.
Қиындықты өңдеу
Символдық репрезентация арқылы бала күрделі эмоцияны тануға, түсінуге және жұмсартуға мүмкіндік алады.
Тәжірибені игеру
Ойын мәдени құндылықтарды сіңіруге, дағды қалыптастыруға және әлеуметтік ережелерді меңгеруге көмектеседі.
XVIII ғасырда Ж.-Ж. Руссо: «Баланы жақсы тану және түсіну үшін оны ойын кезінде бақылау керек» — деп жазған. Бұл ой бүгін де өзекті: баланың шынайы қызығушылығы, қорқынышы, ниеті мен әлеуеті ойын барысында айқын көрінеді.
Ойынның түрлері және даму кезеңдері
Ойынның пайда болуы үшін баланың заттық қимылдарының белгілі бір деңгейі ғана емес, үлкендермен қарым-қатынасының да терең өзгеруі қажет. Бала шамамен 3 жасқа жақындағанда өздігінен әрекет етуге қабілеті артып, бірлескен қызметтің бұрынғы құрылымы ыдырай бастайды. Осы өтпелі шақта ойын айрықша күш алады.
Ерте түрлері
- Режиссерлік ойын — бала ойын кеңістігін өзі «басқарып», сюжет пен әрекетті құрастырады.
- Рөлдік-бейне ойын — бала адамға не затқа ұқсап, сол бейнеге сай әрекет етеді; эмоциялық әсері күшті болады.
Сюжеттік-рөлдік ойын және ережелі ойындар
Режиссерлік және рөлдік-бейне ойындар мектепке дейінгі жастың ортасына қарай дамып, сюжеттік-рөлдік ойынға ұласады. Кейінірек осы негізден ережелері бар ойындар бөлініп шығады. Жаңа ойын түрлері бұрынғысын толық жоймайды: олар сақталып, жетіліп отырады.
Сюжет — ойында көрсетілетін өмір саласы. Ал ойын мазмұны — үлкендердің қызметі мен қарым-қатынасындағы мәнді сәттер. Уақыт өте заттық қимылдар қысқарып, жинақталады, кейде сөйлеумен алмастырылады; басты рөлді мағына мен қатынас алады.
3–5 жас
Бірінші кезеңде ойын көбіне адамдардың нақты іс-қимылдарының логикасын көрсетуге құрылады. Негізгі мазмұн — заттық іс-қимылдар.
5–7 жас
Екінші кезеңде адамдар арасындағы қарым-қатынастар үлгісі басым болады. Мазмұн — әлеуметтік байланыстар және үлкендердің қызметінің қоғамдық мәні.
Құрдастармен ойын: ұжымдық тәжірибе мектебі
Бала көбіне жалғыз ойнамайды: құрдастарымен бірлескен ойын ұжымдық ережені түсінуге, жауапкершілікті сезінуге, өзін ұстай білуге үйретеді. Мұндай ортада бір бала ұйымдастырушылық қабілетін байқатса, екінші бала табандылық пен жігерін көрсетеді. Сонымен қатар эмоционалдық қолайсыздық (мысалы, жолдастарының түсінбеуі) тіл дамуына да түрткі болуы мүмкін.
Мұғалім мен ата-анаға практикалық ұсыныстар
Ойынға бейімділік барлық балада бірдей емес және ол темперамент ерекшеліктеріне тәуелді болуы мүмкін. Ұялшақ балалар көбіне ақыл-ой, спорттық немесе компьютерлік ойындарға көбірек қызығады. Дегенмен дәстүрлі және рөлдік ойындарға тартудың тиімді жолдары бар.
Ұялшақ баланы ойынға тарту жолдары
- 1 Өзіңіз бірге ойнаңыз. Бұрын өзіңіз (не ата-анаңыз) ойнаған ойындарды еске түсіріп, қазіргі ойын түрлері туралы әңгімелеңіз.
- 2 Делдалды қолданыңыз. Қуыршақ, көрші бала, ағасы немесе әпкесі сияқты қатысушыны қосып, қарым-қатынасқа көпір жасаңыз.
- 3 Қиял мен белсенділікті көтермелеңіз. Жаңа сөз, бейне, ассоциация, рөл және сюжет ойлап табуына мүмкіндік беріңіз.
- 4 Балама рөл ұсыныңыз. Егер бала «ойнауға ұялатын» болса, оған режиссер немесе сыншы рөлін беріп, қатысуының қауіпсіз формасын жасаңыз.
Педагогикалық қорытынды
Мазмұндық-рөлдік және ережелі ойындарды ұйымдастыру, бақылау және бағыттау — мұғалімнің маңызды міндеттерінің бірі. Ойынды орынсыз тоқтатып, баланы оның ішкі даму логикасына қайшы келетін әрекетке зорлау — қабілеттің ашылуына кедергі келтіруі мүмкін. Сондықтан ойын — тәрбиелеу мен дамытудың табиғи алаңы ретінде қарастырылуы тиіс.
Ескерту
Берілген мәтіннің соңғы бөлігі (сурет салудың стадиялары туралы) толық аяқталмаған. Егер жалғасын жіберсеңіз, сол бөлімді де стильдік тұрғыдан біріздендіріп, осы блог құрылымына дәл кіріктіріп беремін.