Барлық мұражайлар көпшіліктің көруі үшін ашық
Қазақстан музейлерінің 1990–2000 жылдардағы жаңғыруы
1989 жылғы 28 тамызда Қазақ КСР Министрлер Кеңесінің №265 қаулысына сәйкес 1978 жылы құрылған «Республикалық Ахмет Ясауи сәулет кешені музейі» қайта құрылып, «Әзірет Сұлтан» мемлекеттік тарихи-мәдени қорық-музейі атанды. 1990 жылғы 5 сәуірде Абайдың мемлекеттік тарихи-мәдени және әдеби мемориалдық мұражайы «Жидебай–Бөрілі» музей-қорығы болып қайта құрылды.
1990 жылғы 21 тамызда Қазақ КСР Министрлер Кеңесінің №190 жарлығына сәйкес Алматыда Алтын және бағалы металдар музейі ашылды. 1992 жылғы 2 шілдеде қабылданған «Тарихи-мәдени мұраны қорғау және пайдалану туралы» заң музей ісіне қатысты маңызды нормаларды бекітті: музей қорындағы заттарды қорғау, сақтау, есепке алу, сондай-ақ тарихи-мәдени мұраны қорғау саласын қаржыландыру тетіктері қарастырылды.
1990-жылдардың екі қыры
Күрделі экономикалық ахуал
Музейлердің қаржылық мүмкіндігі шектеліп, қор сақтау, реставрация және инфрақұрылымға салмақ түсті.
Жаңа үрдістер мен тәжірибе
Интерактивті және виртуалды әдістерге қызығушылық артты, авторлық және балалар музейлері көбейіп, ҮЕҰ тәжірибесі музей саласына ене бастады.
Музейтанушылардың пайымдауынша (Г.Ш. Файзуллина), 1991–2005 жылдар аралығы музей мәртебесін көтеруге, ерекше құнды топтамаларға қолжетімділікті кеңейтуге және жаңа форматтарды сынақтан өткізуге ұмтылысымен ерекшеленді.
Жаңа музейлер, жаңа атаулар
Ғ. Мүсіреповтің әдеби-мемориалдық музей-үйі (1991)
Музей жазушы 1968–1985 жылдары тұрған әрі еңбек еткен үйде ашылып, әдеби және мемориалдық бөлімдерден тұрады. Әдеби бөлімде өмірі мен шығармашылығына қатысты экспонаттар қойылса, мемориалдық бөлімде жұмыс кабинеті, демалыс бөлмесі және тұтынған заттары көрсетіледі.
Экспозицияда жазушы шығармаларында кең сомдалған қазақ әйелінің образдары айрықша орын алады. Музей архивінде үш жүзден астам қойын кітапша сақталған. 2002 жылы жазушының 100 жылдық мерейтойы ЮНЕСКО деңгейінде аталып өтті, ал музей кешені Халықаралық әлем музейлері каталогына енгізілді.
Ұлттық аспаптар музейлері мен өңірлік бастамалар
- 1991 жылы 1981 жылы ашылған Қазақтың халық аспаптары музейіне халық композиторы, күйші, қобызшы Ықылас Дүкенұлының есімі берілді.
- 1992 жылғы 22 наурызда Бұқар жырау атындағы Павлодар облыстық әдебиет және өнер музейі ашылды.
- 1993 жылы Жаңақорғанда М. Көкенов музейі, Шиеліде Н. Бекежанов атындағы музей, Тереңөзекте облыстық музей филиалы іске қосылды. Қорлар жыл сайын жаңа экспонаттармен толығып отырды.
- 1993 жылы дербес Мемлекеттік ұлт аспаптар музейі құрылып, 1996–1998 жылдары Орталық мемлекеттік музейдің бөлімшесі ретінде жұмыс істеді.
Құқықтық негіз: «Мәдениет туралы» заң (1996)
Қоғамдағы саяси-экономикалық өзгерістер музей саласына да ықпал етті. 1996 жылғы 24 желтоқсанда қабылданған «Мәдениет туралы» заңда музей ісі, мәдени құндылықтарды шетке алып шығу және мәдени құндылықтар айналымына қатысты мәселелер қамтылды. Заңның 24-бабы музейлерге арналды.
Музейлердің міндеттері
- Материалдық және рухани мәдениет ескерткіштерін насихаттау, зерттеу, сақтау.
- Экспонаттарды есепке алу, тіркеу, қор жұмысының жүйелілігін қамтамасыз ету.
- Мұражайлардың көпшілікке ашықтығын сақтау.
Құндылықтарды қорғау және бақылау
- Мемлекеттік музей экспонаттарын жекеменшікке беруге тыйым салынады.
- Мемлекеттік музейлер тарихи, мәдени және ғылыми құндылығы бар заттарды алуда артықшылыққа ие.
- Мәдени құндылықтарды шетке шығару мемлекет бақылауымен, құнын, сипаттамасын көрсету арқылы, уәкілетті ұйымдар арқылы жүзеге асады.
- Ұлттық мәдени құндылықтарды Республикадан тыс жерге алып шығуға уақытша экспозиция, гастроль, реставрация, халықаралық акциялар сияқты жағдайлардан өзге кезде тыйым салынады.
Мәдени құндылықтарға не кіреді?
Меншік түріне қарамастан көркем, тарихи, археологиялық, этнографиялық маңызы бар объектілер мәдени құндылықтарға жатады. Олардың қатарына археологиялық материалдар, сирек коллекциялар, көне заттар, өнер туындылары, сурет, гравюра, литография, мүсін, қолданбалы өнер және халық қолөнері бұйымдары кіреді.
Тұлғалық музейлер мен мерейтойлық серпін
М. Әуезов, Алаш және Семей (1997)
М. Әуезовтің 100 жылдығына орай Семейде «Алаш арыстары – М. Әуезов» музейі ұйымдастырылып ашылды. Экспозиция Әуезовтің Семейдегі кезеңіне және Алаш қайраткерлеріне арналды.
Ахмет Байтұрсынұлы музей-үйі (ұйымдастырылуы 1993, ашылуы 1998)
Ахмет Байтұрсынұлының музей-үйі Алматыда 1993 жылы ұйымдастырылды. 1998 жылғы 12 қыркүйекте 125 жылдық мерейтой аясында музей-үй мен ғалым бюстінің ресми ашылуы өтті. Музей төрт бөлмеден және жертөледен тұрады; үш залда ғылыми-шығармашылық өміріне қатысты жәдігерлер жинақталған.
- Бөлімдер: «Ұлттық рухымыздың қайта оралуы», «Қазақ санасының шамшырағы», «Саясат құрбаны».
- Қорында 500-ге жуық ресми құжат сақталған.
- Жазу машинасы, мөр, қаламсап, қолшабадан, самаурын, жезтабақ, сандық сияқты тұлғалық заттар қойылған.
Д. А. Қонаев музей-үйі (2002)
1994 жылғы 24 ақпанда ҚР Президентінің Д. А. Қонаевтың есімін мәңгі есте қалдыру туралы қаулысы шықты. Осы негізде 2002 жылғы 12 қаңтарда Д. А. Қонаев музей-үйі ашылды. Экспозицияда Қонаевтың тұлғасы, мемлекет дамуына қосқан үлесі, адамгершілік болмысы және тұрмыстық қыры кеңінен көрсетілген.
Алтын және бағалы металдар музейі: халықаралық деңгей
1999 жылы Алматыда Мемлекеттік алтын және сирек металдар музейі құрылды. 2000 жылғы 24 мамырда ҚР Үкіметінің №779 қаулысына сәйкес музей «Мемлекеттік алтын және бағалы металдар музейі» болып қайта құрылды. Елорданың Астанаға көшуіне байланысты 2000 жылдың қазанында музей Президенттік мәдениет орталығына көшірілді.
Негізгі миссия және құрылымы
Музей скиф-сақ өркениетінің тарихы мен мәдениетін, көркем металл өңдеуді және қазақтың қолданбалы өнерін ғылыми тұрғыдан зерттейді. Құрылымында бес бағыт бар: қор сақтау, ғылыми-ақпарат, экскурсия, экспозиция жұмыстары, сондай-ақ бақылау және шаруашылық қызметтері.
Музей әлемдегі әйгілі алтын музейлерімен бір қатарда аталады: Мәскеудегі Алмас қоры, Лондондағы Британ тәж қазынасы, Боготадағы Алтын музейі, Тегерандағы Бағалы заттардың ұлттық музейі, Киевтегі Киев-Печер лаврасы қорлары.
Басты жәдігер
Негізгі жәдігер — 1969–1970 жылдары К. Ақышев бастаған археологтар қазбалары нәтижесінде Алматы маңындағы Есік қорғанынан табылған «Алтын адам» кешені.
Қор құрамы және халықаралық таныстырылым
Қор Қазақстанның ерте көшпенділер дәуірінен бастап қазіргі этнографияға дейінгі зергерлік өнер туындыларын қамтиды. Бөлімдер археология, нумизматика, зергерлік әшекейлер және тұрмыстық заттар бойынша жүйеленген.
Экспонаттар, соның ішінде «Алтын адам» макеті Финляндия, Жапония, Франция, Қытай, Германия, АҚШ, Ресейдегі көрмелерде көрсетілді.
ЮНЕСКО, Отырар және «Мәдени мұра»
2001 жылғы тамызда Қазақстан Республикасы мен ЮНЕСКО арасында Ежелгі Отырар қаласын қалпына келтіру және сақтау туралы келісімге қол қойылып, қаржылай қолдау көрсетілді. Жоба аясында бірнеше мекеме бірлесіп жұмыс жүргізді: салалық министрліктер, ғылыми-зерттеу ұйымдары, жобалау институттары және Отырар мемлекеттік археологиялық қорық-музейі.
2001–2002 жылдары ЮНЕСКО-ның Қазақстан–Жапония халықаралық жобасы консервация кезеңіне өтті. Кейін жұмыстар «Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасы және «Ежелгі Отырардың қайта өркендеуі» аясында жалғасып, Ә. Марғұлан атындағы археология институты, «Қазреставрация» және Отырар қорық-музейі бірлесіп іске асырды.
Музей қызметін жаңғырту: кәсіби диалог және көрмелер
2003 жылғы 4–5 қыркүйекте Өскемен қаласында «Қазақстандағы музей қызметін модернизациялау» тақырыбында семинар-кеңес өтті. Отыздан астам баяндамада музейлердегі жұмыстың жаңа түрлері, музей-қорықтардың мақсаттары, ғылыми-қор жұмысын жаңарту, халықаралық көрмелер ұйымдастыру мәселелері талқыланды.
Осы жылдары ел бойынша 20 мыңға жуық көрме ұйымдастырылды. «Ресейдегі Қазақстан жылы» аясында Қазақстан музейлері белсенді қатысып, Мәскеудегі Мемлекеттік Третьяков галереясында Ә. Қастеев атындағы өнер музейі қорынан және қазақстандық қылқалам шеберлерінің таңдаулы туындылары ұсынылды.
Сондай-ақ Мәскеу Кремліндегі мемлекеттік тарихи-мәдени қорық-музейінде Президенттік мәдениет орталығы мен Алтын және асыл металдар музейінің «Алтын адам — сақ қорғандарының қазынасы» атты көрмесі және кітап көрмесі үлкен табыспен өтті. Өңірлік музейлер Мәскеу мен Омбыда қолданбалы өнерге арналған экспозициялар ұйымдастырды.
Түркістандағы республикалық семинар (2003)
2003 жылғы 30–31 қазанда Түркістан қаласында «Әзірет Сұлтан» қорық-музейінде «Тарихи-мәдени мұраны қорғау және сақтаудың өзекті мәселелері» атты республикалық семинар-кеңес өтті. Семинарда Қожа Ахмет Ясауи кесенесінің ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мәдени мұра тізіміне енуі ерекше аталып өтті.
Салалық ақпарат кеңістігі
2002 жылы маманданған «Қазақстан музейлері» журналы шыға бастады. Алғашқы саны 2002 жылғы желтоқсанда жарық көрді. 2005 жылы Ахмет Байтұрсынұлы музейінің ғылыми тұжырымдамасы мен тақырыптық-экспозициялық жоспары қайта жасалып, қор материалдары толықтырылды. «Тұлға тағылымына тағзым» атты Ахметтану оқулары жыл сайынғы дәстүрге айналды.
Ә. Қастеев атындағы өнер музейі: ірі өнер орталығы
Бүгінде ҚР Мемлекеттік Ә. Қастеев атындағы өнер музейі Қазақстандағы ірі өнер орталығы саналады. Негізгі мақсаты — бейнелеу және қолөнер туындыларының коллекцияларын жинақтау, сақтау, ғылыми-зерттеу жүргізу, қайта қалпына келтіру, өнер тарихы мен теориялық негіздерін айқындау және қоғамды әлемдік өнер жетістіктерімен таныстыру.
Қор ауқымы
2009 жылы музей қорында 22 000 жәдігер сақталды. Қор Қазақстан бейнелеу өнері, батыс елдері, орыс және кеңес дәуірі өнері, Қазақстанның дәстүрлі және заманауи қолданбалы өнері, сондай-ақ Қытай, Үнді және Жапон қолөнер туындыларын қамтиды.
Музейдің қоғамдағы орны: сақтау, көрсету, тәрбиелеу
Музейдің адамзат тарихындағы орны ерекше. Қазіргі кезеңде музейлердің алдында мәдени мұраны болашақ үшін сақтау және тарихи мәні бар құндылықтарды замандастарға көрсету, насихаттау міндеті тұр. Көне жәдігерлердің жалпыадамзаттық маңызын ашу арқылы музей келушілерінің адамгершілік және рухани өсуіне ықпал ету — ағарту миссиясының өзегі.
Осы тұрғыдан алғанда музейлер қоғамдық өмірдің белсенді бөлігіне айналды: олар ғылыми-зерттеу жүргізеді, қорды толықтырады, көрме ұйымдастырады және түрлі аудиторияға арналған мәдени-білім беру бағдарламаларын жүзеге асырады.
Түркістан және «Әзірет Сұлтан» қорық-музейі
Түркістан қаласында «Әзірет Сұлтан» мемлекеттік тарихи-мәдени қорық-музейі, Н. Оңдасыновтың мемориалдық музейі, Н. Төреқұловтың мемориалдық музейі, С. Ерубаевтың әдеби-мемориалдық музейі, сондай-ақ Ахмет Ясауи атындағы халықаралық қазақ-түрік университетінің музей құрылымдары құнды заттарды көрсету, насихаттау, тәрбиелеу және ғылыми-зерттеу жұмыстарын қатар жүргізіп келеді.
Қорық-музей құрылымы және қор
1978 жылдан жұмыс істеп келе жатқан «Әзірет Сұлтан» қорық-музейі құрамында сегіз музей қызмет атқарады. Музей қорында 20 000-нан аса экспонат бар, ал құнды жәдігерлер экспозиция тақырыптарына сай бөлімшелерде көрсетіледі.
Көруге болатын нысандар
«Қылует» жер асты мешіті, «Жұма мешіт», «Шығыс моншасы», «Түркістан тарихы» (сегіз бөлім), «Археология және этнография» экспозициялары.
Тарихи кеңістіктер
Есімхан кесенесі, Рәбия Сұлтан Бегім кесенесі, ашық аспан астындағы музей және өзге де сәулеттік-археологиялық ескерткіштер.
Ашық аспан астындағы музей: XVIII–XIX ғасыр көшесінің бейнесі
Тарихи және археологиялық деректерге сүйенген ашық аспан астындағы музей XVIII–XIX ғасырлардағы Түркістан көшесінің көрінісін жаңғыртады. Мамандардың регенерациялық жұмыстары нәтижесінде Шығыс қақпадан Қожа Ахмет Ясауи кесенесіне дейінгі көше кеңістігі бұрынғы қалпына келтірілді.
Сол дәуірге тән астық сақтайтын қамба, ортағасырлық баспаналар мен тұрғын үйлердің ішкі көріністері қайта жасалып, экспозиция тақырыбын ашатын үлкен хумдар, құмыралар мен көзелер қойылды. Мұндай орта келушіге өткен кезеңнің тұрмыс-тіршілігін сезініп, «тірі тарих» әсерін алуға мүмкіндік береді.
Арнайы экскурсиялар арқылы келушілер ортағасырлық заттардың ақпараттық мазмұнын түсініп, рухани құндылықтармен тереңірек танысады.
Мәдени-ағарту жұмысы: экскурсиядан кең форматқа дейін
Қорық-музейде экскурсиямен қатар конференциялар, олимпиадалар, мазмұнды кездесулер және көшпелі дәрістер өткізіледі. Аудан және қала аумақтарында көрмелер ұйымдастыру да жүйелі жүргізіледі.
«Ясауитану» олимпиадасы
Мектеп оқушылары арасында «Ясауитану» олимпиадасын өткізу дәстүрге айналды. Бұл бағдарлама жасөспірімдердің тарихи жадысын күшейтіп, дербес ойлауын, өз пікірін дәлелдеуі мен қорғау дағдысын дамытады және отансүйгіштік рухты қалыптастыруға ықпал етеді.
Көшпелі көрмелер
Әркімнің музейге келу мүмкіндігі бірдей бола бермейді. Осыны ескере отырып, музейлер тарихи-мәдени құндылықтарды таныстыру үшін жылжымалы көрмелер ұйымдастырады. 2007 жылы Алматыда «Түркістанның жеті кереметі» көрмесі көрсетіліп, кейін Астана, Орал, Семей қалаларында да таныстырылды.
Музейлік мерекелер және музей педагогикасы
18 мамыр — Халықаралық музей күні музей мамандарына келушілерге музей әлемін жаңа қырынан танытуға мүмкіндік береді. Ал Наурыз мейрамында төменгі сынып оқушыларына арналған бағдарламалар арқылы ата дәстүр насихатталады: Қыдыр ата, Алдар көсе, Жиренше, Тазша бала, Құт ана және ертегі батырлары бейнесіндегі музей қызметкерлері балаларды жәдігерлермен таныстырып, танымды ойын әдістері арқылы әсерлі орта қалыптастырады.