Кластер жүйе ретінде
Қазіргі экономикалық теорияда және өндірістік үдерістерді ұйымдастыру тәжірибесінде көптеген елдердің ұлттық экономика жүйесінде «кластер» ұғымы кеңінен қолданылады. Ол не білдіреді және экономикалық қызмет аясындағы мазмұны қандай?
Жалпы мағынада, кластер — белгілі бір өнімді құруға, технологияны дамытуға немесе қызмет көрсетуге қатысатын ұйымдардың (өндірушілер, жеткізушілер, сервистік фирмалар, зерттеу орталықтары, қаржылық делдалдар және тұтынушылар) өзара байланысқан, көбіне географиялық жақын орналасқан жүйесі.
Кластер теориясының қалыптасуы: негізгі көзқарастар
М. Портер: бәсекеге қабілеттілік — жеке фирмадан кең
Экономикалық жүйедегі кластерлер теориясы АҚШ ғалымы Майкл Портердің еңбектерінде елдің бәсекеге қабілеттілігін арттыру мақсатында жан-жақты зерттелді. Ол бәсекеге қабілеттілікті жеке фирмалардың халықаралық деңгейдегі табысымен ғана емес, әртүрлі саладағы фирмаларды біріктіретін кластерлер арқылы қарастыру қажет деп тұжырымдады.
Портердің маңызды тезисі — кластерлердің ұстанымдық ерекшелігі ретінде ішкі ресурстарды тиімді пайдалану қабілеті. Осы көзқарасқа сүйенген кластерлік бәсекелік артықшылық теориясы әлем бойынша кең тарады.
М. Энрайт: артықшылықтың түбірі — аймақ
Кластерлер теориясы аймақтық кластерлерді зерттеген америкалық ғалым М. Энрайт еңбектерінде жалғасын тапты. Оның пікірінше, аймақтық (өндірістік) кластер — бір-біріне географиялық тұрғыдан жақын орналасқан фирмалар жиынтығы.
Энрайтқа сәйкес, бәсекелік артықшылық ұлттық деңгейден гөрі аймақтық деңгейге көбірек тәуелді: аймақтың тарихи алғышарттары, бизнес жүргізу мәдениеті, өндірісті ұйымдастыру дәстүрі және білім беру жүйесі шешуші рөл атқарады. Сондықтан аймақтық кластерлерге мемлекеттік құрылымдар мен зерттеуші ұйымдардың мақсатты қолдауы қажет.
Е. Лимер: экспорт құрылымы арқылы тауарлар кластері
Е. Лимер кластерлерді ұлттық деңгейдегі сауданы талдау тұрғысынан қарастырып, жоғары деңгейлі корреляцияланған экспорт негізінде тауарлар кластерін айқындады. Бұл тәсіл елдің сыртқы саудадағы мамандануын және байланысты салалардың топтасуын түсіндіруге мүмкіндік береді.
В. Фельдман: әртараптандыру және инновациялық белсенділік
Бәсекеге қабілеттіліктің қазіргі заманға бейім даму теориясын В. Фельдман ұсынды. Бұл бағыттың артықшылығы — әртүрлі елдердегі өндірісті ұйымдастыру мен әртараптандыру тәжірибесіне сүйенген кең эмпирикалық зерттеулерге негізделуі.
Әртараптандыру көбіне жеткізушілер мен сатып алушылар арасындағы «шығын–өнім» байланыстары, сондай-ақ салалар арасындағы өзара тәуелділік арқылы жүреді. Мұндай байланыстар кластердің қалыптасу тетіктерімен үйлеседі және көп жағдайда инновацияға қабілетті кластерлердің пайда болуына әкеледі.
Кластердің көпқырлы анықтамасы
Кейбір тәсілдерде кластер өндіруші және сервистік фирмалар, жаңа технология әзірлеушілер, ноу-хау иелері және тұтынушылардан тұратын тәуелсіз желі ретінде сипатталады. Бұл желі өнімнің құнын қалыптастыратын өзара бірегей байланыстармен бірігеді.
Кластер ұғымының көпмәнді болуы шаруашылық жүргізуші субъектілер қызметінің алуан түрлілігімен, өндірісті ұйымдастырудың жаңа үлгілерімен және бәсекеге қабілетті өнімге сұранысты қанағаттандыру үшін материалдық, ақпараттық және өзге ресурстарды ұтымды үйлестіру қажеттілігімен түсіндіріледі.
Ескерту
Кластер түсінігінің нақты қолданылуы әр елдің табиғи-әлеуметтік, экономикалық және саяси ерекшеліктеріне, сондай-ақ кластерлік мектептердің зерттеу әдістері мен қолдану тәжірибесіне байланысты өзгереді.
Кластердің негізгі сипаттамалары
-
Географиялық шоғырлану
Жақын орналасқан фирмалар әлеуметтік капиталды күшейтіп, оқу-үйрену үдерісін жеделдетеді және экономикалық өзара ықпалдастықты арттырады.
-
Мамандану
Кластер қатысушылары ортақ құн тізбегіндегі нақты қызметтерге шоғырланып, тиімділікті күшейтеді.
-
Экономикалық агенттердің көптігі
Тек фирмалар емес, қоғамдық ұйымдар, университеттер, қаржылық делдалдар, институттар және өзге құрылымдар да қамтылады.
-
Бәсекелестік пен әріптестік
Қатысушылар бір мезетте бәсекелесіп, қажет тұстарда кооперация жасап, ортақ мақсатқа қызмет етеді.
-
«Критикалық масса» және өсу динамикасы
Ішкі даму әсерінен кластер белгілі бір шекті ауқымға жеткенде өздігінен нығаяды және жылдам дамиды.
-
Өмірлік цикл
Кластерлер ұзақ мерзімді перспективаға есептеледі: қалыптасу, өсу, жетілу және жаңару кезеңдерінен өтеді.
-
Инновациялық үдеріске ену
Кластер құрамындағы кәсіпорындар ұйымдық, нарықтық, өнімдік және технологиялық инновацияларға жиі тартылады, бұл жаңашылдықты жүйелі үрдіске айналдырады.
Кластердің құрылымы: үш деңгейлі модель
-
1
Көшбасшы компаниялар
Аймақтан тыс нарыққа қызмет көрсетіп, өнімді экспорттайтын ірі ойыншылар. Мысал ретінде әлемге танымал экспортер компанияларды келтіруге болады (мәтіндегі мысал: Хельсинкидегі Nokia).
-
2
Жеткізушілер және сервистік экожүйе
Негізгі компанияға бөлшектер жеткізетін және қызмет көрсететін шағын және орта кәсіпорындар. Көшбасшының айналасында мыңдаған маманданған жеткізуші шоғырлануы мүмкін.
-
3
Бизнес-климат және инфрақұрылым
Қаржы институттары, еңбек ресурстары, білім беру ұйымдары, көлік-логистика және өзге инфрақұрылымдық құрылымдар. Олар негізгі компанияны және жалпы экожүйені ресурстармен қамтамасыз етеді.
Миссиясы мен міндеттері
Негізгі миссия
Кластердің миссиясы — бәсекелестер алдында артықшылыққа ие болу, өзгермелі нарық жағдайында бәсекеге қабілеттілікті арттыру, аз шығынмен жоғары тиімділікке қол жеткізу және нарықтағы үлесті нығайту.
Негізгі міндет
Кластердің маңызды міндеттерінің бірі — жоғары сапалы өнім өндіруді қамтамасыз ететін өндірістік ұйымдардың тиімді интеграциялық жүйесін құру.
Кластер тұжырымдамасының экономикалық мәні
Кластер тұжырымдамасы — салықтық және нарықтық ортада (ұлттық әрі жаһандық деңгейде) бәсекелік позицияны күшейтуге ықпал ететін, өзара бәсекелес әрі табысты фирмалардың ресурстарын ұтымды пайдалану арқылы экономикалық қызметті жетілдіруге бағытталған көзқарастар жүйесі.
Ол аймақ немесе ел экономикасының бәсекеге қабілеттілігін көтеруге ұмтылатын компаниялар, үкімет және өзге ұйымдар үшін жаңа мүмкіндіктер аша отырып, халықтың өмір сүру деңгейін арттыруға негіз бола алады.
Сонымен бірге кластер тұжырымдамасы функционалдық бөлімдердің біріккен әрі келісілген іс-әрекетін қамтамасыз етіп, экономикалық тиімділікті жүйелі түрде арттыруға мүмкіндік береді.
Кластер қағидалары және синергетикалық әсер
Кластерлік жүйе қалыптасқанда қағидаларды ескеру маңызды. Қағидалардың мәні — сыртқы ортадағы кейбір факторлардың әсері толық айқын болмаған жағдайда, басқару мен үйлестірудің орнын толтыратын тұрақты бағдарлар қызметін атқаруы.
Синергетикалық әсер нені білдіреді?
- Кластер деңгейінде бір жүйенің екінші жүйемен өзара байланысы әсерінен нәтижелердің күшеюі.
- Элементтердің біріккен әрекеті нәтижесінде жалпы тиімділіктің жеке элементтер тиімділіктерінің қосындысынан жоғары болуы.
Кластердің заманауи қағидалары
Тұжырымдамалық тұрғыдан кластердің қазіргі кезеңдегі дамуы оның ерекшеліктерін айқындайтын қағидаларға сүйенеді. Олар динамикалы және әртүрлі болуы мүмкін:
- Әлеуетті артықшылықтарды іске асыратын секторлар мен салалар арасында технологиялық байланыстар құру.
- Бәсекеге қабілетті өнім өндіруге бағытталу.
- Бір-бірімен бәсекелес кәсіпорын топтарының технологиясын жетілдіру.
- Еңбек өнімділігін арттыру және өнімнің өзіндік құнын төмендету.
- Жоғары технологияларды қолдану мүмкіндігін кеңейту.
- Инновацияны пайдалану арқылы фирмалардың мүмкіндіктерін ұлғайту.
- Кластер аясын кеңейтетін және инновацияны қолдайтын бизнестің жаңа түрлерін қолдау.
- Еңбек ресурстарын тиімді басқаруға ұмтылу.
- Корпоративтік стратегияны қалыптастыруда фирмааралық байланыстарды нығайту.
- Локалдық мінез-құлық: жергілікті ерекшеліктерге бейімделу және аймақтық артықшылықтарды пайдалану.