Қарахан әулетіне кемінде 2800 жыл
Дерек: Б. Әбілдаұлы, «Ақ жол», 2002 ж. 13 маусым, 5-бет.
Қарахан әулетінің бастауын 2800 жыл тереңнен іздеу: деректер, пікірлер, сауалдар
Тараз қаласының қақ ортасында тұрған Әулиеата Қарахан атымен белгілі билеушінің мазары — талай зерттеушіні толғандырған тақырып. Кесене ішінде нақты кім жерленгені жайлы пікір әрқилы. Бұл сауалға жауап іздеу барысында Қарахан әулетінің шығу тегі мен атауы туралы қытай, парсы, түркі деректеріне сүйенген зерттеулер қайта-қайта алға шығады.
Қытай зерттеулеріндегі негізгі тұжырымдар
Қытай ғалымдары Гың Шымин мен Вэй Лянтао Қарахандар тарихына қатысты еңбектер жазған. Бұл материалдарды Қазақстанда Қойшығара Салғараұлы «Таным тармақтары» жинағында жариялаған (Алматы: Санат, 1998).
Вэй Лянтао Қарахан әулеті біздің жыл санауымыз бойынша 840–1240 жылдары билік құрды деп көрсетіп, әулеттің шығу тегі жөніндегі әлемдік зерттеулерге шолу жасайды. Ал Гың Шымин кей деректерде бұл әулет «қаған әулеті», «хан әулеті», тіпті «Афрасияб әулеті» деп аталғанын айтады.
Қытай деректеріндегі даулы тұс: Афрасияб атауы парсының әйгілі «Шаһнама» дастанындағы Тұран батырымен байланыстырылып, түркі дүниесіндегі Алып Ер Тоңа есімімен сәйкестендіріледі.
«Табғаш» атауы және билік белгісі ретінде қолданылуы
Гың Шымин келтіретін тағы бір маңызды жорамал — Қарахан билеушілерінің мәртебелік атаулары ішінде жиі ұшырасатын «табғаш» сөзі. Бұл атау (күшті, пәрменді мағынада) Қытайдың Солтүстік Вэй патшалығын құрған, Алтай тіл жүйесінде сөйлеген жұртпен байланыстырылып түсіндіріледі. Түріктер мен хуйху қауымдары кейін бұл атауды «қытай» ұғымын білдіру үшін қолданғаны айтылады. Мұндай атауды Қарахан билеушілерінің қолдануы — олардың шығыстағы отанын ұмытпағанының нышаны болуы мүмкін деген пікір айтылады.
Негізгі қайшылық: IX ғасырдағы әулет пен одан әлдеқайда ертедегі Афрасияб
Егер Қарахан әулеті IX ғасырдан бастап билік құрды десек, Афрасияб одан әлдеқайда ертерек — қазіргі жыл санауымыздан шамамен жеті ғасыр бұрын өмір сүрген тұлға ретінде танылады. Демек «Афрасияб әулеті» атауын Қарахандарға тікелей телу қаншалықты қисынды? Осы сұрақ ғылыми айналымда әлі де талқыланады.
Авеста, Шаһнама және Тұран дәстүрі
Профессор Мекемтас Мырзахметовтің баспасөзде жарияланған «Тұранның ұлы қағаны» атты мақаласында Афрасияб туралы мәліметтердің зороастризмнің қасиетті кітабы Авестада да кездесетіні айтылады. Ал Фердоусидің «Шаһнамасында» Афрасияб басты кейіпкерлердің бірі болғанымен, парсы жұртының жауы ретінде суреттеледі.
Түркі мұрасының көп бөлігі тарихи кезеңдердегі қасіретті оқиғалар салдарынан жойылып, Алып Ер Тоңаны Афрасияб есімімен көбіне мифологиялық бейне ретінде ғана танып келгеніміз жөнінде де ой айтылады. Соңғы жылдары «Құтты білік» пен Махмұд Қашқаридың «Түрік сөздігі» қазақша аударылып, көне қабаттарды қайта тануға мүмкіндік туды.
Түйін ретінде ұсынылатын тезис
Егер Қарахан әулетінің бастауын Афрасияб — Алып Ер Тоңамен байланыстыра алсақ, онда қазақ пен түрік тарихының тереңдігі кемінде 2800 жыл деген болжам туындайды.
Алып Ер Тоңа кім? Есімі, тегі, өлімі туралы баяндаулар
Мекемтас Мырзахметов және оның шәкірті, зерттеуші Ислам Жеменей еңбектерінде Алып Ер Тоңаның ата-анасы қойған есімі Мадай болуы мүмкін екені айтылады. Парсы дәстүрінде Иранмен соғыстарда үстем түскені үшін оны Афрасияб (қорқынышты, құбыжық) деп атаған деген түсіндіру кездеседі.
Дулат Мұхаммед Хайдар мырза келтіретін шежірелік таратуда: Мадай (Алып Ер Тоңа) — әкесі Пиш, атасы Дад Нишин, бабасы Тұр, арғы бабасы Афридун деп беріледі.
Авеста мен Шаһнамадағы сюжеттік желі
Бұл мәтіндерде Иран шаһы Кейхаустың баласы Сыяуыш Тұранға кетіп, түрік қызымен отау құрып, Кейқысрау атты ұл сүйеді. Сыяуыш Алып Ер Тоңаның қолынан қаза тапқан соң, парсылар Кейқысрауды алып кетеді. Кейін Иран тағына отырған Кейқысрау әкесінің кегін алу үшін Алып Ер Тоңаны қонаққа шақырып, у беріп өлтіреді деген нұсқа беріледі.
Осы баяндауға сүйенген пікір бойынша Мадай — Алып Ер Тоңа біздің дәуірімізге дейінгі 626 жылы қаза тапқан делінеді. Ал 626 б.з.д. мен 840 аралығы шамамен 1266 жыл. Бұл уақыт ішінде «Афрасияб әулеті» түркі жұртына үздіксіз ықпал еткен деген жорамал жасалады.
«Қарахан» атауы: «қара» сөзінің мағынасы туралы пікірталас
Гың Шыминнің келтіруінше, зерттеушілер «қара» сөзі байырғы түрік тілінде «солтүстік жақ» мағынасын білдіріп, кейін «бас», «ең жоғары» деген ауыспалы мағынаға ие болған деген тұжырымды жиі айтады.
Вэй Лянтао да «қара» сөзінің түрік, ұйғыр тілдерінде түс атауы екенін мойындай отырып, оның кей жағдайда «үлкен», «ұлы», «ең жоғары» мағынасын бергенін атап өтеді. Осы себепті әулет атауындағы «қара» сөзін тек «қара түсті» деп түсіндіру дәл болмауы мүмкін деген қорытынды жасайды.
«Хан» және «қаған» атауларының төркіні
Мәтінде ғұн-үйсін кезеңінде билеушілерді би, күнби, шыңби деп атағаны айтылады. «Тәңірқұт» сияқты лауазымдық атаулардың да кейінгі зерттеулерде жиі қолданылып жүргені атап өтіледі.
«Құт» ұғымына қатысты: кей қырғыз деректерінде ол қолдан жасалған құдай бейнесі сияқты мүсін/нысан ретінде түсіндірілсе, ислам ықпалымен түркі дүниесінде «құт» сөзі «бақыт», «ырыс» мағынасына жақындағаны айтылады. Бұл мағына Жүсіп Баласағұнидің «Құтты білік» атауынан да аңғарылады.
«Хан» атауының Қытайдағы Хань әулетімен байланысы туралы ойды синолог Юрий Зуев еңбектеріне сүйеніп береді. Ал «қаған» — «ханның ханы» мағынасындағы ұлықтау формасы ретінде түсіндіріледі (парсылардағы «шаһиншаһ» тәрізді).
Афрасияб әулеті Тараз өңіріне қалай келді? Қарлық факторын түсіндіру
Австриялық ғалым Отто Прицак Қарахан әулеті қарлықтардан шыққан деп санайды. Қарлықтар чігіл және ягма болып екіге бөлінгені айтылады. Тарихи баяндауда қарлықтардың Жетісу мен Талас өңіріне орнығуы, Суяб пен Таласты иеленуі, кейін Қашқар аймағына ықпалын арттыруы сөз болады.
840 жыл: саяси бетбұрыс
840 жылы қырғыздардың Ұйғыр қағанатын талқандауы тарихи кезең ретінде көрсетіледі. Осы тұста қарлық билеушісі қаған лауазымына ие болып, Баласағұнды астана еткен деген пайым айтылады. Лауазымдық тармақтарда арыстан қара қаған және бура қара қаған атаулары аталады: арыстан атағы чігілдерге, бура атағы ягмаларға телінеді.
Мәтінде ягма сөзінің парсыша «көшпелі» мағынасына жақын түсіндірмесі беріліп, В. В. Бартольд дерегіне сүйене отырып, ягмалардың мұрагерлері кейін жалайырлар атанғаны жөнінде пікір айтылады. Ұйғыр мен өзбек тілдерінің қарлық тобына жататыны, қазақ құрамындағы жалайырлармен байланысты тұжырым жасалады.
Ирандағы жалайырлар және тарихи жалғастық туралы баяндау
Мәтінде жалайырлардың қазақ дәстүріндегі «ноқта ағасы» ретінде құрметтелуі Қарахан—Афрасияб әулетін қадірлеумен сабақтас болуы мүмкін деген жорамал бар. Сондай-ақ Жалайыр Мұқали және Майқы би туралы тарихи аңыз-әфсаналарға сілтеме жасалып, кейінгі кезеңдерде Иранда жалайырлар мемлекеті құрылғаны, олардың бір бөлігі уақыт өте парсы тілдес ортаға сіңгені айтылады.
Алып Ер Тоңаға арналған жоқтау жырының үзіндісі
Көне түрік тілінен қазіргі қазақшаға аударған: филология ғылымдарының докторы, ақын Асқар Егеубаев.
Тырнақтай меңі солған соң,
Тарлан тартып оңған соң,
Түгіне кір қонған соң,
Мінсіз, жеңсіз, кіршіксіз
Шаңқан болмай қылаң ба?
Ту ұстап тұлпар жаратпай,
Алдыңнан топ таратпай,
Елді аузына қаратпай,
Жай оғындай оқ атпай,
Анадан тудым дегенмен,
Бастамаса ел ұлан ба?
«Қожа» атауы және Тараздағы Қарахан кесенесіне қатысты күмән
Мәтінде маңызды сұрақ қойылады: егер Афридун, Дад Нишин, Пиш, Мадай (Афрасияб) секілді арғы бабаларымыз мұсылман дәуірінен кемінде 1300 жыл бұрын өмір сүрген деп қарасақ, оларды «қожа» деп атау қаншалықты негізді? Бұл сауал Тараздың ортасындағы Әулиеата Қарахан мазары «біздің бабамыздікі» дейтін пікірлермен салыстырғанда өзектене түседі.
Исламдану кезеңі және Сатук Боғрахан дәстүрі
Талас өңіріне мұсылман ықпалының күшеюі туралы баяндауда 751 жылғы оқиғалар, кейін 893 жылы Исмаил бен Ахмедтің Таразды қоршауы, бура қаған Ұғылшақтың тұтқынға түсуі секілді тарихи желілер аталады. Ұғылшақ Тараздан айырылған соң астананы Қашқарға көшіргені айтылады.
Ұғылшақтың туысы Сатук көп ұзамай билікке келіп, Боғрахан лауазымымен мәлім болады, өзі мұсылманша Әбділкәрім атанып, түріктерді исламға енгізуге ықпал етеді. Ол 955 жылы қайтыс болып, сүйегі Қашқар маңындағы Атушта жерленгені көрсетіледі.
Әулиеата атанған Қарахан кім болуы мүмкін?
Қытай деректерін талдаған Гың Шымин Қарахандар шамамен 1041–1042 жылдары ішкі бақталастық салдарынан шығыс және батыс болып екіге бөлінді дейді. Шығыс Қарахан орталығы Баласағұн болып, Қашқар Ордакент аталғаны айтылады. Махмұд Қашқари мен Жүсіп Баласағұни осы шығыс Қарахан ортасынан шыққаны белгілі.
Батыс Қарахан орталығы Самарқанд болған. Тараз — шығыс Қарахан билігінде деген дерек беріледі.
Ша-Махмұд (Тоғрыл Қарахан) туралы нұсқа
Қытай деректеріне сүйенген мәліметтерде Махмұд бен Жүсіп 1059–1075 жылдары билік жүргізген, Тоғрыл Қарахан атанған делінеді. Отто Прицак оның Ша-Махмұд атымен 1059 жылдан бастап күміс теңге шығарғанын жазады. В. В. Бартольд дерегінде ол қара қытайларға қарсы соғыста жеңіске жетіп, кейін тақтан бас тартып, сопылық жолға түсіп, жер астындағы үңгірде ғұмыр кешкені айтылады. Осы себепті Әулиеата атанған деген түсіндіру беріледі.
Айша бибі кесенесі және «Мұхаммед» есімі туралы дерек
Мәтінде соңғы Қарахан Мұхаммед бен Жүсіптің Айша бибінің жұбайы болуы мүмкін деген пікір айтылады. Қазақстан сәулетшілері Н. Бәсеновтың бастауымен Айша бибі күмбезін зерттегенде, кесенені салдырған адамның аты ретінде «Мұхаммед» деген жазу табылғаны көрсетіледі. Айша бибінің өмір сүрген кезеңі шамамен 1185 жылдан кейінгі уақыт деп қабылданса, Қарахан әулеті ішінде Таразға қатысты дәл осы есімді билеушімен сәйкестендіру мүмкіндігі сөз болады.
Қорытынды: деректерді салыстырғандағы үлкен уақыт кеңістігі
Парсы, түркі және қытай деректерін Дулат Мұхаммед Хайдар, Махмұд Қашқари, Жүсіп Баласағұни еңбектеріндегі мәліметтермен салыстыра пайымдау арқылы мәтін авторы мына ойға келеді: қазақ халқының тарихы оның құрамындағы жалайырлармен, Қарахан әулетімен сабақтас арналар арқылы кемінде 2800 жыл тереңге кетуі ықтимал.
Сонымен бірге Тараздың көне шаһар ретіндегі орны ерекше аталады: қаланың тарихы — халық тарихының темірқазығы деген тұжырымның мәні осы дерек-салыстырулар аясында қайта айқындалатыны меңзеледі.