Қазақта қобызшыдан қалғаны сол, Жорға еді маймаңдаған бақайшағы
Түркі дүниесіне ортақ тұлға: Қорқыт Қарақожаұлы
Қорқыт Қарақожаұлы — түркі тілдес халықтардың барлығына ортақ өнер және мәдениет қайраткері: ақын, ақылшы, көріпкел, бақсы, қобызшы, сазгер, жыршы, сәуегей, тәуіп, қол бастаған батыр әрі философ ретінде танылады. Аңыз-әфсаналарға сүйенсек, ол қазақ жерінде дүниеге келіп, дүниенің төрт бұрышын шарлап, өзі өскен Сыр бойына қайта оралып, сол өңірде дүниеден өтеді.
Есімнің төркіні жайлы пікірлер
Шоқан Уәлиханов пен Г.Н. Потаниннің болжамынша, «қорқ» түбірі «қорқу», «қорқамын», «қорқыту», «өлімнен қорқып қашу» тәрізді ұғымдармен және бақсылықта қолданылатын іс-әрекетпен сабақтас.
Профессор Ә. Қоңыратбаев «хор» сөзін тайпа атауына жақындата отырып, «құт» сөзінің көне жұрнақ екенін айтады да, Қорқытты «оғыздардың құты», ойшыл әрі сәуегей, «құт әкелетін адам» тұлғасы ретінде қорытындылайды.
Аңыздың таралу аймағы
Қорқыт туралы әңгімелер мен мифологиялық деректер VII–IX ғасырларда Сыр бойындағы оғыз-қыпшақ тайпаларының ауыз әдебиетінде айтылып, кейін Орта Азия, Кавказ, Түркия және Балқан түбегі өңіріне кең тараған.
Қорқыт айтқан нақыл сөздер қазақ мақал-мәтелдерінде, жыр жолдарында, жыраулар толғауларында өзгеріссіз сақталып, оны жыраулық пен бақсылық дәстүрдің, қобыз-күй өнерінің атасы ретінде танытты.
Өліммен айқасқан бейне және халық жадындағы Қорқыт
Сыр бойындағы Шөмекей (Сарыбай) елінің ақыны Құлназар Қорқыт туралы былай толғайды:
Өлімнен қырық жыл бұрын Қорқыт қашқан,
Қазылған көрді көріп қатты сасқан.
Тағдырдың тақымына тәнті болмай,
Ажалмен арпалысып жанталасқан.
Халық санасында Қорқыт — қобызда ойнаудың шебері, күйші, бақсы-тәуіп, көріпкел, жыршы-жырау, дастан, арнау, толғау айтушы әрі өз шығармаларын алғаш орындаушы және қобызбен сүйемелдеуші тұлға. Осындай көп қырлы өнер иелерін қазақ «сегіз қырлы, бір сырлы» деп бағалап, мақтан тұтқан.
Қобыз дәстүрі және ғылыми сабақтастық
Дәуріш Әли дерегі
Ерте ғасыр ғалымы Дәуріш Әли музыкалық трактатында Мауреннахр аймағындағы Жейхун (Амудария) мен Сейхун (Сырдария) бойында орта ғасырда қобыз аспабы бақсы-шайырлардың қолында болғанын атап өтеді.
Әл-Фараби және Қорқыт күйлерінің құрылымы
Әбунасыр әл-Фарабидің «Китаб аль-музыкаль-кабир» («Музыканың үлкен кітабы») атты трактатындағы ой-тұжырымдар Қорқыт өнерімен үндес келеді: жарты тон аралықтарының «жағымды» және «жағымсыз» сипатын айырып, 12 дыбыстан тұратын жүйенің адам қабылдауына сай екенін дәлелдейді.
Мұндай заңдылықтарды халық күйлерінің, сондай-ақ Қорқытқа телінетін күйлердің құрылымынан аңғаруға болады: «Қорқыт», «Аққу», «Әуіпбай», «Башпай», «Желмая», «Елім-ай, халқым-ай», «Сарын», «Тарғыл ана», «Ұшардың ұлуы» және т.б.
Музыканың емдік қуаты
Қазақ өлкесінде бақсылық өнердің пірі атанған Қорқыт ауырған жандарға қобыздың сиқырлы үнімен зікір салып, жанын сергітіп, бойға қуат дарытып, өмірге араша болған халық емшісі ретінде де айтылады. Қобыз сазы мен дауыс әуені арқылы адамның жан дүниесіне әсер етіп, сенім мен рухани күшті «дәрі» орнына жұмсау — дәстүрлі дүниетанымдағы маңызды құбылыс.
Күйді тыңдау және күйді орындау — музыкалық-эстетикалық қана емес, педагогикалық-психологиялық тұрғыдан да мәні зор құбылыс. Осы арқылы әсем ән-күй, жыр секілді өнер түрлері ұрпақтан ұрпаққа көшіп, халықтың рухани байлығына айналды. Әл-Фараби де музыканың адамға жағымды, емдік әсерін жан-жақты дәлелдеп, тәрбиелік мәнін жоғары бағалаған.
Қазақ қобызшыларының сабақтастығы
Бақсылық-өнер дәстүрі
Өткен ғасырларда ел ішінде Жанақ, Сабырбай, Найман бала, Құлыншақ, Балқы Базар, Нышан Шәменұлы, Борықбай сияқты ақын-жырау, бақсылар домбыра мен қобызды қатар ұстап, тәуіптік-емшілік іс-әрекетімен де танылған.
Жаңаарқа–Сарысу мектебі
Жаңаарқа, Сарысу аймағында қобызшылық дәстүр аталы-балалы шежіре ретінде жалғасады: Алтынбек — Дүкен — Ықылас — Түсіпбек, әрі қарай шәкірті Дәулет Мықтыбай Әупікұлы, сондай-ақ Сүгір Әлиұлы, Ашай, Әйкен, Жаппас Қаламбаев сынды тұлғалармен өрістеген.
Молықбай Байсақұлы: тағдыр және мұра
1870 жылы Жетісу өңірі, Ақсу ауданында қобызшы Молықбай Байсақұлы дүниеге келіп, 1930 жылы «бақсы» деген айып тағылып, Алматы қаласында түрмеде қайтыс болады. 1930 жылы Ілияс Жансүгіров Молықбай туралы «Күй» поэмасын жазды. Жазушы Серік Жанабіл 1994 жылы «Қобызшы Молықбай» атты кітап шығарды, ал 1993 жылы осы тақырыптағы фильм-спектакль республикалық телеэкраннан көрсетіліп, «Алтын қорға» енгізілді.
Молықбай Қорқытты пір тұтқан. Оның репертуарында «Қорқыт», «Шурат», «Бозжорға», «Жезкиік», «Кеңес», «Бозінген», «Жетісу», «Алатау», «Ақсу» күйлері болғаны айтылады.
Қобызшы Молықбай шал Матайдағы,
Матайда Кенже, Тұңғат, Сақайдағы.
Қазақта қобызшыдан қалғаны сол,
Жорға еді маймаңдаған бақайшағы.
Молықбайдың туған-туыстары бүгінгі таңда Алматы облысының Ақсу ауданында тұрады.
Заманбек бақсы және тәуіптік тәжірибе
1928 жылы Оңтүстік өңірінде, Бөген ауданы Төртгүл елді мекенінде Беспай есімді шаруаның Заманбек атты ұлы дүниеге келеді. Ол әкесінен қалған қобызымен бүгін де зікір салып, жүйке ауруына шалдыққандарды емдеумен айналысқаны айтылады. Заманбек бақсы Шымкент маңындағы Тельман ауылында тәуіптік қызмет атқарған.
Қыл қобыздың кәсіби оқытылуы және жаңа кезең
Консерваториядағы бөлімнің ашылуы
Қыл қобыз Алматы консерваториясында 1968–1969 оқу жылында Еркеғали Рахмадиевтың ұсынысымен ашылып, 8 студент қабылданды. 1968–1969 жылдары Жаппас Қаламбаев, 1970–1977 жылдары Дәулет Мықтыбаев Болат Сарыбаевпен бірлесе дәріс берді.
Осы кезеңде Қосбасаров Базарбай (консерваторияда сабақ береді), Ажмұратов Қуаныш (Құрманғазы атындағы оркестрде), Құдайберген Нұрманов (Таразда), Жұмабеков Әбдіманап секілді түлектер даярланды.
Мектеп-интернаттағы тұңғыш қыл қобыз класы
1977 жылы Дәулет Мықтыбаевтың ұсынысымен Жұмабеков Әбдіманап республикалық арнаулы 11 жылдық қазақ музыкалық мектеп-интернатына қыл қобыз мамандығы бойынша қызметке қабылданды. Сол оқу жылында бұл оқу орнында қыл қобыз класы республикада тұңғыш рет ашылды.
Нұрмашова Нұргүл (Көкшетау филармониясы), Тұрманова Нағима (Шымкент музыкалық колледжі), Шабанбаева Гүлназ (Тараз музыкалық колледжі), Байназаров Батырбек (Қостанай филармониясы) қыл қобыз класына қабылданып, аспаптың көркем-эстетикалық әлемін келер ұрпаққа жалғайтын жаңа буын қалыптасты.
Бүгінгі кең өріс
Қазіргі таңда Қорқыт ата мен Ықылас дәстүрі кең етек жайған кезең деуге болады: көптеген оқу орындарында арнайы бағдарламамен қобыз (үш, төрт шекті) және екі ішекті қыл қобыз оқытылады.
Қызылорда мемлекеттік педагогикалық университеті Қорқыт атымен аталады. 1998 жылы Қорқытқа арналған халықаралық ғылыми-практикалық конференция өтті. Мемлекет тарапынан Қорқыт атаның ескерткіші жаңартылып, қайта тұрғызылды (1980 жыл; авторлары: архитектор Б.А. Ибраев, физик С.И. Исатаев).