Жердің магниттік әрісінің соңғы 600 мың жылда өзгеруі
Геомагниттік инверсиялар және биосфераға ықпалы
Жоғарыда айтылғандардан бөлек, шамамен 30 млн жыл бұрын Жердің тектогенезінде геомагниттік өрістердің инверсиялары мен басқа да қысқа фазалы процестер байқалған. Бұл құбылыстар өсімдіктер мен жануарлар дүниесіне, сондай-ақ адамға да әсер еткен.
Қазіргі түсініктер бойынша, адам мен адам тәрізді маймылдардың эволюциялық тармақтары шамамен 4,5 млн жыл бұрын ажыраған. Осы кезеңде әртүрлі факторлардың ықпалынан радиацияның жоғары дозалары бірнеше рет әсер еткен.
Негізгі қауіп механизмі
Геомагниттік өріс инверсиясы кезінде планетаның магниттік «қалқаны» әлсіреп (немесе уақытша жойылып), Күн мен ғарыштан келетін радиациялық ағындар Жер бетіне кедергісіз өтеді. Мұндай жағдай биосфераға, әсіресе адамның ағзасына елеулі қауіп төндіреді.
Радиация, уран миграциясы және рифтогенез
Мысалы, Жердің магнит өрісінің бірнеше мәрте инверсияға ұшырауы және рифтогенез қарқындылығының артуы нәтижесінде уранның жоғары концентрациялары гидросфераға, одан әрі құрлыққа түсуі мүмкін болған. Инверсия кезеңдерінде қорғаныс экраны әлсірегендіктен, радиациялық әсер күшейіп, тірі ағзалар үшін тәуекел ұлғайған.
Гипотеза: мутация және Homo sapiens
Көптеген ғалымдардың пікірінше, мутациялық үдерістер Homo sapiens қалыптасуына ықпал еткен болуы мүмкін деген жорамал бар.
Г.Н. Матюшин ұсынған байланыстар
Г.Н. Матюшиннің жорамалы бойынша, 2,8 млн жыл бұрын болған геомагниттік инверсия әсерінен австралопитектер «шебер адамға» (Homo habilis) айналған; 1,8 млн жыл бұрын екінші инверсия ықпалынан «тік жүретін адам» (Homo erectus) пайда болған; ал 690 мың жыл бұрынғы инверсия нәтижесінде питекантроп қалыптасқан.
Соңғы 600 мың жыл: инверсиялар және өзгерістер
Соңғы 600 мың жыл ішінде палеомагнитологтар геомагниттік өріс инверсиясының 12 кезеңін анықтаған. Осы уақыт аралығында планетада геологиялық, климаттық және биологиялық өзгерістер орын алған.
П. Олсонның көрсетуінше, геомагниттік өрістің ең төменгі шегі шамамен 2700 жыл бұрын байқалған; демек, оның толық циклы шамамен 11 400 жыл.
Геомагниттік өрістің соңғы 600 мың жылдағы өзгерістері (қысқаша кестелік көрініс)
Төменде еуропалық шкала мен Конг Юоуци шкаласы бойынша кезеңдер және атаулары берілген.
| Еуропалық шкала (мың жыл) | Конг Юоуци шкаласы (мың жыл) | Кезең атауы |
|---|---|---|
| 2,9–3,2 | 7–8; 10–12; 11–13 | Готтенборг |
| 20–24 | 19–31 | Лашами |
| 36–36 | 41–43 | Каргаполова |
| 50–60 | 106–112; 110–130 | Блейк (x-зона) |
| 218–268 | 198–215 | Днепр–Чеган |
| 326–346 | 293–311 | U-зона |
| 378 | 400–420 | U реки |
| 500 | 500 | — |
Ескерту: бастапқы мәтіндегі кейбір интервалдар мен белгілеулер фрагмент күйінде берілгендіктен, кесте ықшамдалған түрде ұсынылды.
Антропоген кезеңі: неандерталдықтардан неоантропқа дейін
Осы аралықта неандерталдықтардан неоантроптар (кроманьондықтар) қалыптасқан. Конг Юоуци анықтағандай, неоантроптың қалыптасуына 60–50 мың жыл бұрын болған геомагниттік өрістің инверсиясы ықпал еткен.
Сөйлеудің бастапқы түрлері және 250 мың жыл бұрынғы инверсия
Г.Н. Матюшин 250 мың жыл бұрын болған инверсия сөйлеудің бастапқы түрлеріне ие неандерталдықтардың пайда болуына себеп болуы мүмкін деп жорамалдайды.
Бұл кезеңде Жердің беткі қабатына түскен уран мөлшері туралы деректер өте аз. С.Г. Неручевтің пікірінше, антропоген кезінде (соңғы 2 млн жыл) уран мен сапропельдік органикалық заттардың жинақталу аймақтары, негізінен, рисс–вюрм кезеңінде (80 мың жыл бұрын) және голоценде (7–3 мың жыл бұрын) байқалған.
60 мың жыл бұрынғы оқиға: бериллий-10 және ғарыштық ағын
К.П. Сонетт және оның қызметкерлері (1987) мұздықтардағы бериллий-10-ды зерттеу нәтижесінде, шамамен 60 мың жыл бұрын жаңа жұлдыз пайда болып, оның жарқылы кезінде ғарыштық бөлшектер ағыны күшейгенін және бериллий-10 мөлшері артқанын анықтаған.
Бериллий-10-ның ерекшелігі
- Бериллий-10 бета-бөлшектер шығарады.
- Оның жартылай ыдырау кезеңі шамамен 2,5 млн жыл.
- Кейін изотоп жауын-шашынмен бірге Жер бетіне түседі.