Газет Неміс аккупанттарына өлім
Соғыс жылдарындағы баспасөз: құрылымдық өзгерістер және ортақ мақсат
Неміс-фашист басқыншыларына қарсы соғыс басталғаннан кейін Кеңес Одағында баспасөз жұмысын ұйымдастыруда елеулі өзгерістер жасалды. Негізгі мақсат — күш пен қаржыны үнемдеу, сондай-ақ әскери газеттердің жүйесін кеңейту үшін ақпараттық ресурстарды бір арнаға шоғырландыру болды. Осыған байланысты партиялық салалық газеттер мен журналдардың бір бөлігі уақытша тоқтатылып, басты назар саяси басылымдарға аударылды.
1941 жылдан бастап уақытша тоқтатылған бірқатар басылымдар
- «Лениншіл жас», «Ленинская смена»
- «Пионер Казахстана», «Октябрь балалары»
- Облыстық комсомол газеттері (5 облыста)
- «Коммунист», «Жас большевик», «Пионер»
- «Вожатыйға көмекші», «Сталин жолы»
- «Народное хозяйство Казахстана»
- «Қазақстан колхоз-совхоздары»
- «Литература и искусство Казахстана»
- «Халық мұғалімі», «Әдебиет және искусство»
Бұл басылымдардың қоғамдық-саяси міндеттерін негізінен республикалық «Социалистік Қазақстан» және «Казахстанская правда» газеттері атқаруға тиіс болды.
Облыстық және аудандық газеттер: қысқару емес, бейімделу
Қиын кезеңге қарамастан, Қазақстандағы облыстық газеттер саны қатты қысқарған жоқ: соғысқа дейінгі деңгеймен салыстырғанда тек төртеуі ғана кеміді. Қарағанды, Шығыс Қазақстан және Солтүстік Қазақстан облыстарында қазақ және орыс тілдеріндегі екі басылымның орнына бір ғана газет шығарылатын болды.
Шығу жиілігі мен көлемі
ВКП(б) ОК нұсқауы бойынша республикалық және облыстық газеттер аптасына үш рет 4 бет, үш рет 2 бет көлемінде жарық көрді.
Аудандық газеттердің өсуі
Аудандық газеттер сақталып қана қойған жоқ, саны артты: соғыстың алғашқы кезеңінде 196-ға жетті, кейін оған тағы үш газет қосылды.
Ірі кәсіпорындардағы басылымдар
Қазақстанның ірі кәсіпорындарында 44 көптиражды газет шығарылып, өндірістік ақпарат пен үгіт-насихат кеңейді.
Тілдік құрам және таралым
Соғыстың алғашқы кезеңінде республика бойынша тарайтын 228 газеттің 126-сы қазақ, 96-сы орыс, 3-і ұйғыр, 2-і өзбек және корей тілдерінде шықты. Жалпы таралым соғысқа дейін шамамен 2,1 млн дана болса, кейін айтарлықтай қысқартылды.
Баспасөздің ортақ ұраны және мазмұндағы бетбұрыс
Соғыс басталысымен баспасөз мазмұны уақыт талабына сай «Барлығы майдан үшін! Барлығы жеңіс үшін!» ұранына бағындырылды. Мысалы, «Социалистік Қазақстан» газетінің 1941 жылғы 22 маусымдағы саны әдеттегідей бейбіт тақырыпта шықса, 23 маусымдағы нөмірі түгелдей неміс-фашист басқыншыларының Кеңес еліне шабуылына арналды.
Редакция жұмысына қойылған талаптар
1942 жылдың наурызында ВКП(б) ОК-нің үгіт және насихат басқармасы аудандық редакцияларға журналистік тәжірибені тиімді пайдалану және кемшіліктерді жою туралы хат жолдады. Қазақстан КП(б) ОК бұл нұсқауды негізге алып, аудандық, облыстық және республикалық газеттердің жұмысын тексеріп, аудан өмірі мен экономикасын терең әрі нақты жазуды талап етті.
Тылдағы еңбек: әйелдер мен жастардың рөлі және газеттегі көрінісі
Соғыс жылдарында өндірістегі әйелдер мен жастардың рөлі айрықша артты. «Социалистік Қазақстан» және «Казахстанская правда» 1941 жылғы маусымда Солтүстік Қазақстан облысының Полуден МТС-індегі тракторшы әйелдердің «Қыздар, тракторға, комбайн штурвалына!» деген үндеуін жариялады.
Механизатор әйелдер үлесі
Мысалы, бір облыс бойынша 1942 жылы курстарда дайындықтан өткен 3913 механизатордың 313-і әйелдер болды. Әйелдер ауыл шаруашылығы мен тыл жұмыстарында тапсырмаларды үздік орындауға ұмтылды.
«Қызыл бұрыштар» және еңбек ерлері
Еңбек табыстарын тарату үшін газет беттерінде арнайы «Қызыл бұрыштар» айдарлары ұйымдастырылды. Онда Қарағанды шахтерлері, Балқаш–Қоңырат, Өскемен, Шымкент металлургтері сияқты ұжымдардың майданға көмегі кеңінен көрсетілді.
Теміржолшылар, ауыл шаруашылығы және қоғамдық бақылау
Бүкілхалықтық жарыс теміржолшылар арасында да кең өріс алды: «Теміржолшы», «Түрксиб» және басқа газеттер еңбек озаттары мен жаңашылдардың тәжірибесін үздіксіз жариялап отырды. Сонымен қатар баспасөз колхоздар мен совхоздарда малды қыстату ісін тексеретін қоғамдық байқауларға белсенді қатысты.
Одақтық басылымдағы бағалау: Қазақстан — майданның қуатты тірегі
«Правда» газеті 1943 жылғы 6 ақпанда «Даңқты қазақ халқы — Советтік Отан үшін күресте» атты бас мақаласында қазақ жауынгерлерінің майдандағы ерлігін және тылдағы халықтың жанқиярлық еңбегін атап көрсетті. Онда Қазақстан табиғи байлығымен, жер қойнауындағы қазынасымен майданға қуатты тірек болып отырғаны жазылды.
Қазақ тіліндегі майдандық газеттер: 1942 жылдан басталған жаңа кезең
1942 жылдың екінші жартысынан бастап қазақ тілінде майдандық газеттер жүйелі түрде шыға бастады. Қазақ мемлекеттік кітап палатасының деректеріне қарағанда, Ұлы Отан соғысы жылдарында қазақ тілінде 16 майдандық газет жарық көрген.
«Отан үшін» (Панфилов атындағы 8-гвардиялық дивизия)
Шыққан кезеңі: 1944 жылғы тамыздың соңына дейін
Нөмір саны: 109
Жауапты редактор: Л. Макеев
Орынбасары: Құрманбек Сағындықов
«Отан үшін» (Солтүстік-батыс майдан)
Басталуы: 1942 жылғы шілде
1943 жылғы қарашаға дейін: 108 нөмір
Алғашқы редактор: Н. Кружков
Кейінгі редактор: Д. Ускулаев
Орынбасарлары: К. Усманов, Жұбан Молдағалиев
Әдеби қызметкер: С. Сейітов
Бұл басылымда А. Тоқмағамбетовтың сатиралық жанрдағы материалдары жиі жарияланды. Арнайы нөмірлерде жауға деген өшпенділік пен халықтардың бірлігі айқын көрсетілді.
Құжаттық дерек: фашистік қатыгездік туралы жарияланымдар
«Отан үшін» газетінің «Жолдасың үшін кек ал!» тақырыбымен шыққан арнайы нөмірлерінде фашистердің түрлі халықтарға ортақ жау екені, ұлттық мәдениетті жоюға ұмтылғаны жазылды. Сондай-ақ «Фашистердің жауыздығы» секілді мақалаларда қаза тапқан жауынгерлер туралы нақты деректер келтіріліп, басқыншылардың қылмыстары әшкереленді.
«Майдан ақиқаты» → «Жеңіс туы» (Екінші Белорусия майданы)
Солтүстік-батыс майданы таратылғаннан кейін «Отан үшін» газетінің орнына 1943 жылғы қарашадан бастап «Майдан ақиқаты» шыға бастады. Редакторы — белгілі журналист Ахмет Елшібеков. Газет аптасына екі рет 1945 жылғы маусымға дейін «Неміс оккупанттарына өлім!» ұранымен жарияланды.
Мысалы, «Жауға дамыл таптырма» атты бас мақалада жауынгерлерді тоқтаусыз соққы беруге, күшпен қатар білімді де қару етуге шақырған ойлар берілді.
Соғыс аяқталған соң майдан атауы «Әскерлердің Солтүстік тобы» болып өзгеріп, газет «Жеңіс туы» аталды. 1946 жылдың күзіне дейін 86 нөмірі жарық көріп, кейін тоқтатылды. Әдеби қызметкерлері қатарында Сағынғали Сейітов пен Жұбан Молдағалиев болды.
Украин майданы: «Сталин туы»
Ерекше назар аударатын басылымдардың бірі — Украин майданының органы «Сталин туы». Оның орысша нұсқасы «Сталинское знамя» аталған. 1943 жылдан бастап осы басылым жанынан өзбек, татар, қазақ тілдерінде де әскери газеттер шығарыла бастады. Қазақ тіліндегі «Сталин туы» 1943 жылғы ақпаннан бастап екі бет көлемінде жарық көрді. Алғашқы редакторы — Әнуар Ипмағамбетов. Редакцияда әріп терушілер ретінде Зәбира Айытқожина, Тыңсық Мәткәрімова және Катя Горбунова еңбек етті.
«Қызыл армия» → «Совет армиясы» (Бірінші Беларусь майданы)
4-Украина майданы тарағаннан кейін «Сталин туы» газетінің қызметкерлері 1-Беларусь майданына жіберіліп, қазақ тілінде жаңа газет шығару міндеті жүктелді. Осылайша 1944 жылғы 4 қарашадан бастап 1-Беларусь майданының органы «Қызыл армия» газеті шыға бастады. Ол аптасына екі рет «Неміс оккупанттарына өлім!» ұранымен жарияланды.
Жауапты редактор: И. С. Потапов
Орынбасары: Үміт Балқашев
Қызметкерлері: М. Дінішев, Қ. Әбдіқадіров, Т. Ақшолақов, З. Тұрарбеков
Кейін газеттің атауы «Совет армиясы» болып өзгертіліп, Польша жері арқылы Берлин мен Потсдамға дейінгі бағытта 1945 жылдың күзіне дейін үздіксіз шығып тұрды.
Волхов майданы: «Майдан правдасы»
Волхов майданының органы «Майдан правдасы» газеті 1942 жылғы 30 қарашадан бастап шықты. Жауапты редакторы — К. П. Павлов, орынбасары — Н. Қорабаев. Газет аптасына екі рет (бейсенбі және жексенбі) жарияланып тұрды: 1942 жылы 9 нөмір, 1943 жылы 101 нөмір, 1944 жылы 14 нөмір жарық көрді.
Бетінде жауынгерлерді жеңіске жігерлендірген материалдармен қатар «Неміс-фашист басқыншыларына — лағынет және өлім!», «Қанға — қан!», «Жанға — жан!» сияқты айдарлармен жарияланымдар берілді.
Карелия майданы: «Отан үшін ұрысқа!»
Волхов майданы таратылған соң «Майдан правдасы» редакциясының күшімен және оның баспаханалық базасы негізінде 1944 жылғы 1 сәуірден бастап Карелия майданының органы «Отан үшін ұрысқа!» газеті шыға бастады. Жауапты редакторы — К. П. Павлов, орынбасары — М. Қорабаев. Алғашында аптасына екі рет екі бет болып шыққан газет, 1944 жылғы мамырдан бастап 4 бетке ұлғайтылды. 1944 жылғы қарашаға дейін «Неміс оккупанттарына өлім!» ұранымен 65 нөмірі жарық көрді.
Көптеген майдандық газеттер өз нөмірлерін тылға да жіберіп, ақпарат ағынын үзбеуге күш салды.
Ленинград майданы: «Отанды қорғауда»
«Отанды қорғауда» газеті Ленинград майданының органы саналды. 1944 жылғы 3 қаңтардан қазан айының соңына дейін 84 нөмірі шықты. Редактор орынбасары міндетін алдымен А. Мадалиев атқарса, кейін оны Т. Әшімбаев алмастырды.
Қорытынды
Соғыс жылдарында Қазақстандағы республикалық, облыстық, аудандық және майдандық қазақ тіліндегі газеттер бір мақсатқа — елді жұмылдыруға, еңбек пен ерлікті насихаттауға, жауға қарсы рухты күшейтуге қызмет етті. Шығу жиілігі мен көлемі қысқарғанымен, мазмұндық салмақ артты: тылдағы өндіріс, ауыл шаруашылығы, қоғамдық бақылау, майдан жаңалықтары және жауынгерлер ерлігі баспасөздің негізгі өзегіне айналды.