Сақтардың қоғамдық құрылысы
Сақ дәуірі: археологиялық деректерге шолу
Археологиялық мәліметтер бойынша сақ тайпалары Қазақстан аумағын б.з.б. VII–IV ғасырларда мекендеген. Әртүрлі дереккөздерде олар әрқалай аталады: ежелгі грек авторлары сақтарды «Азиялық скифтер» десе, парсы ескерткіштерінде «Құдіретті еркектер», иран жазбаларында «Жүйрік атты турлар» ретінде кездеседі.
Сақ қоғамының негізі әскери сипатта болды. Олардың этномәдени кеңістігіне көптеген тайпалар кіргенімен, нақты санын дәл белгілеу қиын. Грек деректерінде даилар, массагеттер, исседондар секілді атаулар кездессе, парсы деректерінде сақ-хаумаварга, сақ-тиграхауда, сақ-парадарайа деп көрсетіледі.
Сақ тайпаларының қоныстануы
Деректер сақ тайпаларының ірі топтарын және олардың орналасқан аймақтарын айқындауға мүмкіндік береді.
| Топ атауы | Сипаттамасы | Мекені |
|---|---|---|
| Сақ-парадарайа | «Теңіздің арғы жағындағы сақтар» | Қара теңіздің солтүстігі, Арал теңізі маңы, Сырдария мен Әмударияның төменгі ағысы |
| Сақ-тиграхауда | «Шошақ бөрік киетін сақтар» | Сырдарияның орта ағысы, Тянь-Шань, Жетісу |
| Сақ-хаумаварга | «Хаома сусынын дайындайтын сақтар» | Мургаб аңғары |
Антропологиялық сипаты
Сақтардың антропологиялық типі негізінен еуропеоидты болғанымен, уақыт өте моңғолоидтық элементтердің күшеюі байқалады. Батыс Қазақстан аумағындағы савромат-сармат тайпалары сақтарға туыстас болған.
Қоғамдық құрылымы және билік жүйесі
Бұл кезеңде алғашқы қауымдық қатынастар ыдырап, әскери демократия белгілері айқындала бастады. Тайпа мүшелері сайлаған көсем әдетте бас қолбасшы қызметін атқарып, тайпаның саяси және әскери өмірін басқарды.
Көсемнің міндеттері
- Қару-жарақ пен азық-түлік қорын ұйымдастыру, жасақтың қамын бақылау.
- Тайпа атынан келіссөз жүргізу, келісім жасау.
- Жайылым мен көшу бағыттарына қатысты жер бөлуді үйлестіру, пайдалану ережесін белгілеу.
- Жер дауын шешу және ру-тайпааралық қақтығыстың алдын алу.
Әйелдердің орны
Сақ әйелдері қоғамдық өмірге белсене араласып, ерлермен бірге соғысқа қатысқан. Кейбір деректерде олардың тайпа көсемі болып сайланғаны да айтылады.
Мемлекеттілікке өту белгілері
Әскери демократия таптық қоғамға өтудің аралық кезеңі болды. Осыған байланысты сақтар мемлекет құру табалдырығында тұрды. Көшпелі ортада бұл үдеріс отырықшы қоғамдарға қарағанда кешірек қалыптасты.
Уақыт өте сайланған көсемдердің қолында азаматтық және әскери билік шоғырланып, әскери жасақтар тұрақтырақ сипат ала бастады. Сақ бірлестігін хан басқарды, әр тайпа бірлестігінің өз ханы болды. Билік көбіне мұрагерлікпен берілді: хан қайтыс болса, оның орнын ұлы басты; ал ұлы кәмелетке толмаған немесе мүлде болмаған жағдайда, ханның ең сенімді әйелдерінің бірі ел басқарған.
Хан және кеңес
Хан елбасы, ел мен жердің иесі әрі бас қолбасшы саналды. Оның жанында ірі тайпа басшылары мен әйгілі батыр-қолбасшылардан тұратын хан кеңесі жұмыс істеді.
Халық жиналысы және өзгерістер
Маңызды мәселелер халық жиналысында талқыланып, оған әйелдер де қатысқан. Бұл кезеңде малға жеке меншік орнығып, соғыстардың пайдасы көбіне көсемдерге тиіп, мүлік теңсіздігі тереңдей түсті. Тұтқындар құлға айналдырылып, көбіне үй шаруашылығында еңбек етті; құлдардың басым бөлігі ер адамдар болған.
Қоғамдық топтар және дәстүрлі түстер
Сақ қоғамында үш негізгі топ айқындалды: жауынгерлер, абыздар, және қауым адамдары (малшылар мен егіншілер). Әр топқа дәстүрлі түс телінген: жауынгерлерге — қызыл, абыздарға — ақ, ал өзгелерге — сары және көк.
Археологиялық ескерткіштер және маңызды олжалар
Шырыққабат
Шырыққабат — су жағасын мекендеген сақтар саналатын апасиактардың астанасы. Қала қазіргі Қызылқұм шөлінде, кең аумақты алып жатқан төбе үстіне орналасқан. Қазба барысында дуалдар мен мұнара тәрізді құрылыстардың іздері табылған.
Бабыш молда
Сақ кезеңіне қатысты маңызды ескерткіштердің бірі — Бабыш молда қаласы. Бұл нысан аймақтың қоныстану жүйесі мен қорғаныс құрылымдарын түсінуге құнды дерек береді.
Есік қорғаны және «Алтын адам»
Алматы облысындағы Есік қорғаны — б.з.б. VIII–III ғасырлар аралығымен байланыстырылатын сақ дәуірінің әйгілі ескерткіші. Бұл жерден жауынгер әрі малшы, әрі абыз сипатындағы адам жерленгені анықталған. Ол ғылымда «Алтын адам» деген атаумен белгілі.
Тарихи деректер мен зерттеу нәтижелері
Ежелгі грек тарихшысы Геродот сақтар туралы құнды мәліметтер қалдырған. Ал «Алтын киімді сақ жауынгері» 1969 жылы Жетісу өңіріндегі Есік қорғанынан археолог К. Ақышев жетекшілік еткен зерттеу барысында табылды.
Зерттеушілердің пікірінше, бұл олжа б.з.б. VII–III ғасырларға, ерте темір дәуіріне жатады. Жерленген адамның жасы шамамен 17–18-де болған. Мәйіттің басы батысқа қаратылып қойылған. Қабірден алтын әшекейлермен бірге қару-жарақ және тұрмыстық-шаруашылық құралдары табылған.