Темперамент типінің нақты көрінісі сан алуан
Темперамент — адамның психикалық әрекетінің динамикасын айқындайтын дара қасиеттерінің жиынтығы. Бұл қасиеттер іс-әрекеттің барлық түрінде мазмұнға, мақсатқа және сеп-түрткілерге тәуелсіз түрде бірдей сипатта көрініс береді әрі ересек шақта салыстырмалы түрде тұрақталады. Психикалық қасиеттердің өзара байланысы белгілі бір темперамент типінің негізін құрайды.
Темпераменттің нақты көрінісі сан алуан: ол тек сыртқы әрекет-қылықтан ғана емес, сонымен бірге сезімде, ниет пен әрекетте, ой жұмысының қарқынында, тілдесу ерекшеліктерінде және басқа да психикалық құбылыстарда байқалады.
Темпераментті сипаттайтын негізгі қасиеттер
Сезімталдық (сензитивтік)
Психикалық жауап-әрекеттің пайда болуына жеткілікті сыртқы әсер күшінің ең төменгі деңгейі және сол жауаптың туындау жылдамдығы.
Реактивтілік
Бірдей ықпалды сыртқы немесе ішкі әсерлерге ырықсыз жауап беру дәрежесі.
Белсенділік
Мақсатқа жету жолында адамның қоршаған ортаға ықпал етуі және кедергілерді жеңуі үшін жұмсайтын әрекет-қылығының қарқындылығы (табандылық, зейін қою, бағдар таңдау және т.б.).
Реактивтілік пен белсенділіктің арақатынасы
Іс-әрекеттің оны туындатқан себептерге қаншалықты тәуелді екенін көрсетеді: кездейсоқ жағдайларға (көңіл-күй, оқиға) ма, әлде ниет, мақсат, талғам секілді ішкі бағдарларға ма.
Икемділік (пластикалық)
Өзгерген жағдайларға қаншалықты тез әрі жеңіл бейімделуі немесе керісінше салғырт (инертті) әрекет көрсетуі.
Қарқын (темп)
Психикалық процестердің, қимыл-қозғалыстың, ым-ишараның және ойды білдірудің шапшаңдығы.
Экстраверсия және интраверсия
Іс-әрекет пен жауап беруге түрткі болатын негіздердің басымдығы: нақты мезеттегі сыртқы әсерлер (экстраверт) немесе санадағы ішкі бейнелер, естеліктер, ойлар (интроверт).
Эмоциялық қозғыштық
Эмоциялық жауаптың тууы үшін қажет әсердің ең төменгі шамасы және оның пайда болу жылдамдығы.
Темпераменттің төрт типі және олардың сипаттамасы
Сангвиник
Сангвиник — жоғары дәрежеде әрекетшіл адам. Қозу мен тежелуі, әдетте, тепе-тең. Назарын тартқан іске тез кіріседі, ым-ишарасы мен қимылы мәнерлі әрі шапшаң.
Көңіл-күйі өзгермелі: жеңіл күлгендей, болмашы себептен мұңая да қалады. Бет-жүзінен күйі мен адамдарға қатынасы айқын көрінеді. Сезімталдығы жоғары болғанымен, әлсіз дыбыс пен жарыққа әрдайым елеңдей бермейді.
Жұмысқа қабілеті жоғары, жаңа іске қаймықпай кіріседі, ұзақ уақыт шаршамай әрекет ете алады. Зейінін тез шоғырландырады, қажет болса, өз эмоциясы мен ырықсыз әрекеттерін тежей біледі. Ақылы икемді, тапқыр; сөйлеу қарқыны жылдам.
Жаңа талаптар мен жағдайларға оңай бейімделеді, бір істен екіншісіне қиналмай ауысады, жаңа дағдыларды тез меңгереді. Көбіне сыртқы әсерлерді объектив бағалауға бейім, яғни экстраверттік сипат басым.
Холерик
Холерик те сангвиник сияқты әлсіз әсерлерге оңай берілмейді: әрекетшіл әрі белсенді. Алайда оның әрекетшілдігі белсенділіктен басымдау болғандықтан, ұстамсыздық, шыдамсыздық, қызбалық жиірек байқалады.
Икемділігі салыстырмалы түрде төменірек: зейінін ауыстыруы қиындау, бірақ ниеті мен қызығулары тұрақтылау, табандылығы жоғары болуы мүмкін. Сезімі көбіне сырттай айқын көрінеді, сондықтан экстраверттік белгілері басым.
Флегматик
Флегматиктің әрекеті баяу, сезімталдығы мен эмоциялық әсерленуі әлсіздеу көрінеді. Оны күлдіру де, мұңайту да оңай емес: төңірек күлкіге көмілсе де, ол сабырын сақтай береді.
Қай жағдайда да байсалдылығын жоғалтпайды. Ым-ишарасы аз, сөзі баяу, қимылы салмақты. Жаңа жағдайға бейімделуі қиын, дағдыларын өзгертуі ауырлау.
Соған қарамастан, флегматиктің төзімі жоғары: ұзақ жұмыс істеп, тез шаршамайды. Ұстамды, сезімге берілмейді, сыртқы әсерге төзімді. Әдетте, жаңа адамдармен тез араласа қоймайды; интраверттік сипаты басым.
Меланхолик
Меланхолик — өте сезімтал, бірақ әрекетшілдігі төмен адам. Болмашы нәрседен көзіне жас үйірілуі мүмкін; өкпелегіш, сыртқы әсерді көбіне күйзеліспен қабылдайды.
Ым-ишарасы мардымсыз, дауысы мен қозғалысы баяу. Әдетте, өзіне сенімсіз, үркек, қиындық алдында шегінуге бейім. Жігері әлсіздеу, тез шаршайды; жұмыс өнімділігі төмендеуі мүмкін.
Зейіні тұрақсыздау, психикалық процестері әлсіз жүретіндей әсер қалдырады. Көп жағдайда тұйықтық пен оқшаулануға бейім, интраверттік ерекшелігі айқын.
Қорытынды
Әр адамның темперамент типі туа біткен қасиет екені ғылыми тұрғыда негізделген. Дегенмен, қасиеттердің нақты ұйымдасуы мен олардың типке бірігу механизмдері туралы мәселелер әлі де толық шешімін таппаған ғылыми бағыттардың бірі болып қала береді.