Экономикалық контрабанда, 244 - бапта

Кеден саласындағы қылмыстардың өзектілігі

Бүгінгі күні кеден органдары қызметкерлері күн сайын дерлік кеден бажын төлемей тауар өткізуге тырысатын коммерциялық құрылым өкілдерінің қысымына ұшырайды. Өкінішке қарай, мұндай әрекеттердің көбі жоғары латентті (жасырын) болғандықтан, көп жағдайда ашылмай қалады.

Тауар тасымалдаушы тарапынан едәуір “сыйақы” алған кеден қызметкерінің контрабандалық тауарды “байқамай қалуы”, не дер кезінде бұрылып кетуі — кейде құқық бұзушылықтың жүзеге асуына жеткілікті. Кеден арқылы жүктер үздіксіз ағылып жатқандықтан, мұндай қылмыстарды анықтау да күрделі. Оның үстіне, дамыған елдердің өзінде кеден арқылы өтетін жүктердің іс жүзінде тек аз бөлігі ғана кедендік тексеруден өтеді.

Қылмыстық-құқықтық жауаптылық: негізгі нормалар

Қолданыстағы қылмыстық заңнама бойынша кеден қылмыстарының кейбір құрамдарында қылмыстың субъектісі ретінде жай жеке тұлғамен қатар лауазымды адамдар да танылады.

Ауырлататын мән-жай ретінде лауазымды адамның жауаптылығы

Қылмыстық кодексте кеден саласындағы бірқатар қылмыстар бойынша лауазымды адамның жауаптылығы ауырлататын мән-жай ретінде көрсетіледі, соның ішінде:

209-бап — “Экономикалық контрабанда”.
244-бап — “Кеден төлемдері мен алымдарын төлеуден жалтару”.
250-бап — “Айналымнан алынып тасталған немесе айналымы шектелген заттардың контрабандасы”.

Осы нормалардың саралау белгілері бойынша кеден қызметкерлері лауазымын пайдаланып, ұйымдасқан қылмыстық топқа қатысып немесе пара алып, кедендік шекара арқылы тауарлар мен өзге де заттарды ірі мөлшерде өткізуге жәрдемдескені, сондай-ақ кеден төлемдері мен алымдарын төлеуден жалтаруға көмектескені үшін қылмыстық жауапкершілікке тартылуы мүмкін.

Лауазымды адам түсінігі және сот практикасы

1998 жылғы 1 қаңтардан бастап күшіне енген Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексінің 307-бабының ескертуінде лауазымды адамның түсінігі берілген.

Жоғарғы Сот ұстанымы

Қазақстан Республикасы Жоғарғы Соты Пленумының 1997 жылғы 18 шілдедегі №10 қаулысына сәйкес, өз қызмет бабын пайдаланып контрабанда жасаған лауазымды адам деп — қызметтік міндеті бойынша кедендік және шекаралық бақылауды жүзеге асыратын, шекара арқылы өткізілетін тауарлар мен құндылықтарды қарауға ықпал ететін және өтуге рұқсат беретін адам танылады.

Саралау туралы маңызды ереже

Өзінің қызмет бабын пайдаланып контрабанда жасауға ықпал еткен тұлғалардың әрекеті кейбір жағдайларда лауазымдық қылмыс туралы баптармен қосымша саралауды талап етпеуі мүмкін. Ал контрабанданы өзге лауазымды адамдар жасаған кезде, жалпы негізде — қылмыстардың жиынтығы бойынша жауаптылық жүктеу көзделеді.

Бүгінгі күні кеден қылмыстарын жасаған өзге де лауазымды адамдардың әрекеттеріне дұрыс құқықтық баға беру мәселесі туындайды. Мәселен, кеден органының қызметкері болып табылмайтын мемлекеттік қызметтегі лауазымды адамдардың кеден қылмыстарына байланысты әрекеттері сот-тергеу практикасында тиісті норма және 307-баппен жиынтықта саралануы тиіс, өйткені олар өздеріне берілген құқықтарды қызмет мүдделеріне қарсы қолданады.

Ал коммерциялық немесе өзге ұйымдарда басқару функциясын атқаратын адамдардың кеден қылмыстарындағы әрекеттері, әдетте, Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексінің 228-бабымен жиынтықта саралануға тиіс. Себебі, мұнда өкілеттікті теріс пайдалану коммерциялық немесе ұйым мүдделеріне қарсы бағытталуы мүмкін.

Нормаларды жетілдіру қажеттілігі

Егер кеден қылмыстарын қызмет бабын пайдаланып кеден органдарының қызметкерлері жасаса, олар кедендік және шекаралық бақылауды жүзеге асыратын лауазымды адам ретінде жауаптылыққа тартылуы керек. Дегенмен, саралауға байланысты сот-тергеу практикасында қиындықтар туындауы мүмкін, өйткені кей жағдайларда лауазымды адамның қатысуы өзге баптарда тікелей саралау белгісі ретінде көрсетілмеген.

Ұсыныс

Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіндегі кедендік қылмыстарды саралайтын 213 және 243-баптарда бұл қылмыстарды тек “қатардағы” тұлғалар ғана емес, лауазымды адамдар да жасай алатыны ескеріліп, ауырлататын мән-жай ретінде олардың қылмыстық жауаптылығын нақтылау орынды. Енгізілетін өзгерістер кеден қызметкерлерінің қызмет бабын пайдаланып кеден қылмысын жасауы кезінде қосымша саралаудың қажетсіздігін де жүйелеуге мүмкіндік береді.

Лауазымды тұлға: заңнамалық анықтамалар және айырмашылықтар

Өкінішке қарай, Қазақстан Республикасының құқықтық-нормативтік актілерінде “лауазымды адам” ұғымына қатысты бірізді көзқарас әрдайым сақтала бермейді. Мысалы, Кеден кодексінің 506-бабына сәйкес, кеден органдарының лауазымды адамдары — жеке, моральдық, іскерлік және кәсіби қасиеттері қалыптасқан, денсаулық жағдайы мен білім деңгейі бойынша міндеттерін атқара алатын, кеден органдарына қызметке қабылданған әрекетке қабілетті азаматтар.

ҚК 307-бап: жалпы қылмыстық-құқықтық түсінік

Қылмыстық жауаптылыққа тартылатын лауазымды тұлғаларға қатысты түсінік ҚК 307-бабының ескертуінде беріледі: тұрақты, уақытша немесе арнаулы өкілеттік бойынша өкімет өкілінің қызметін жүзеге асыратын, не мемлекеттік органдарда, жергілікті өзін-өзі басқару органдарында, сондай-ақ Қарулы Күштер мен өзге әскери құрылымдарда ұйымдық-өкімдік немесе әкімшілік-шаруашылық функцияларды орындайтын адамдар.

Ұйымдық-өкімдік міндеттер

Бұл — ұжымға, жұмыс учаскесіне басшылық жасау, қарамағындағылардың еңбегін ұйымдастыру, тәртіпті қамтамасыз ету сияқты функциялар. Мұндай тұлғаларға министрлік пен ведомство басшылары, олардың орынбасарлары, құрылымдық бөлімше басшылары және т.б. жатқызылуы мүмкін.

Әкімшілік-шаруашылық міндеттер

Бұл — мемлекеттік мүлікке тікелей иелік ету және басқару, сақтау, материалдық құндылықтарды жөнелту/алу/босатуды ұйымдастыру, сондай-ақ бақылау жасау функциялары. Мысалы: қаржылық жабдықтау қызметтері бастықтары, қойма меңгерушілері, филиал басшылары.

Арнаулы өкілеттік

Арнаулы өкілеттік — штаттық қызметте тұрмайтын адамға белгілі бір ұйымдық-әкімшілік реттеу, әкімшілік-шаруашылық міндеттерді немесе өкімет өкілі функциясын орындау тапсырылған жағдай. Мұндай өкілеттік құқықтық актімен, бұйрықпен, еңбек келісімімен, сенімхатпен, ұйым шешімімен немесе ауызша өкіммен рәсімделуі мүмкін және әдетте белгілі бір уақытқа не нақты тапсырма үшін беріледі.

Мемлекеттік органдарда тек біржақты кәсіби немесе қосалқы техникалық міндеттерді орындайтын қызметшілер лауазымды тұлға болып табылмайды.

Кеден қызметі: құқықтық мәртебе және мемлекеттік қызмет

А.Ф. Ноздрачевтің пікірінше, кеден органдарында қызмет атқаратын лауазымды адамдар әдетте “кеден қызметі” ұғымы аясында қарастырылады: кеден органдарының функцияларын, құқықтары мен міндеттерін жүзеге асыруға бағытталған кәсіби мемлекеттік қызметтің ерекше түрі.

Кеден кодексіне сәйкес кедендік реттеу жүргізу кезінде кеден органдары қызметкерлері заңмен белгіленген мемлекеттік-биліктік және мәжбүрлеушілік өкілеттіктерге ие. Сондықтан олар өкімет өкілдері ретінде лауазымды тұлғалар санатына кіреді және мемлекеттік қызметшілер болып есептеледі.

“Мемлекеттік қызмет туралы” заңдағы ұғымдар

Лауазымды тұлға — өкімет өкілінің функциясын атқарушы немесе мемлекеттік органдарда ұйымдастырушылық-биліктік не әкімшілік-шаруашылық функцияларды жүзеге асырушы тұлға.
Мемлекеттік қызметкер — мемлекеттің міндеттері мен функцияларын жүзеге асыру мақсатында лауазымдық өкілеттіктерді жүзеге асыратын, еңбекақысы бюджеттен немесе Ұлттық Банк қаражаты есебінен төленетін тұлға.

Заңнамада мемлекеттік қызметкерлер әкімшілік және саяси мемлекеттік қызметкерлер болып бөлінеді. Саяси қызметкерлер мемлекеттің саяси мақсаттары мен міндеттерінің іске асуына жауапты және олардың қызметі саяси-анықтаушы сипатқа ие.

Конституцияның 33-бабына сәйкес, республика азаматтарының мемлекеттік қызметке кіруге тең құқығы бар, ал кандидаттарға қойылатын талаптар лауазымдық міндеттердің сипатына байланысты және заңмен белгіленеді. Кеден органдарындағы қызмет ауыр әрі жауапты болғандықтан, қабылданатын адамдардың денсаулығына, дене дайындығына, біліктілігіне және басқа да сипаттарына жоғары талаптар қойылады.

Жауаптылық, шектеулер және жемқорлыққа қарсы тетіктер

Кеден органдары қызметкерлерінің жауаптылығы

Кеден органдарында өкімет өкілі болып табылатын лауазымды адамдармен қатар, мемлекеттік қызметкерлер санатына кірмейтін, кеден органдарының жұмысын қамтамасыз ететін және техникалық қызмет көрсететін өзге қызметкерлер де бар. Олар өз міндеттері, функциялары және өкілеттіктері шегінде жауап береді.

Кеден кодексі

Кеден кодексінің 528-бабы бойынша кеден органдарының лауазымды адамдары заңсыз шешімдері, әрекеттері (әрекетсіздігі) үшін заңға сәйкес тәртіптік, әкімшілік, қылмыстық немесе өзге де жауаптылыққа тартылады.

Норманы толықтыру қажеттілігі

Бұрын қолданылған “Кеден ісі туралы” заңда жауаптылық лауазымды адамдармен қатар өзге қызметкерлерге де таралатын. Осы тәсілді Кеден кодексінде де қайта нақтылау орынды.

Жемқорлықпен күрес және қылмыстық жауаптылық

1998 жылғы 2 шілдеде қабылданған №267-1 “Жемқорлықпен күрес туралы” заңның 6-бабының 2-тармақшасына сәйкес, жемқорлық құқық бұзушылықтарды анықтау, тоқтату, алдын алу және кінәлілерді жауапқа тарту өз құзыреті шегінде прокуратура, ұлттық қауіпсіздік, ішкі істер, салық, кеден органдары, шекара қызметі және әскери полиция арқылы жүзеге асырылады. Демек, кеден органдарының өз ішіндегі жемқорлыққа қарсы жауапкершілігі айқындалған.

Кеден органдары қызметкерлері кеден қылмыстарынан бөлек, қызмет өкілеттігін теріс пайдалану немесе билікті (қызметтік өкілеттікті) асыра пайдалану жағдайларында Қылмыстық кодекстің 307 және 308-баптары бойынша қылмыстық жауаптылыққа тартылуы мүмкін.

Кәсіпкерлік қызметке шектеу

Кеден органдары қызметкерлеріне кәсіпкерлік қызметпен айналысуға рұқсат етілмейді. Кеден кодексі бойынша лауазымды адамдарға негізгі қызметінен тыс тек оқытушылық, ғылыми немесе өзге шығармашылық қызметпен айналысуға ғана жол беріледі.

Егер лауазымды адам заңсыз кәсіпкерлік қызметті өзі тікелей жүзеге асырса немесе сенімді өкілдер арқылы басқаруға қатысса және осы арқылы өзі басқаратын кәсіпорынға жеңілдіктер не артықшылықтар беруге ықпал етсе, Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 310-бабы бойынша қылмыстық жауаптылық туындауы мүмкін.