Қазақша рефераттар

Президент институты туралы қазақша реферат

Президент институты: саяси ілімдер тарихындағы қалыптасуы мен дамуы

Саяси ілімдер тарихында президент идеясының қалыптасуы мен дамуы маңызды орын алады. Ең алдымен мемлекет басшысы мен атқарушы билік жетекшісін неге «президент» деп атайтынын нақтылап алу қажет. Бұл мәселе бойынша бірнеше түсіндірме қалыптасқан.

Терминнің ықтимал шығу тегі

  • «Президент» атауы латын тіліндегі төрағалық ету, жетекшілік жасау мағынасындағы сөздермен байланыстырылады.
  • Антикалық дәуірде әртүрлі жиындарға төрағалық етушілерді осылай атау тәжірибесі болған; кей деректерде Сенатта да ұқсас қызмет аталғаны айтылады.

Америкалық тәжірибеге қатысты түсіндірмелер

  • Конституциялық конвентке дейін АҚШ-та номиналды жетекші ретінде штаттар конференциясы конгресінің төрағасы «Конгресс президенті» деп аталған.
  • Филадельфиядағы Конституциялық конвентте төрағалық еткен Дж. Вашингтонға да «президент» атауы қолданылған.
  • Кейбір отарларда атқарушы билік басшысы болған губернаторлар да «президент» деп аталған жағдайлар кездескен.

Президент институтын түсіндірудегі негізгі ойшылдар

Президент институты феномені Т. Пейн, Т. Джефферсон, А. Гамильтон, Дж. Адамс, Дж. Мэдисон еңбектерінде жан-жақты қарастырылды. Бұл авторлардың әрқайсысы атқарушы биліктің табиғаты, шектеулері және республикадағы орны туралы өзіндік тұжырым ұсынды.

Томас Пейн: монархияны сынау және президенттік модель

Америкалық саяси ойдың көрнекті өкілі Т. Пейн (1737–1809) «Американдық дағдарыс», «Адам құқығы», «Ғасыр тағылымы» секілді еңбектерінде тәуелсіз мемлекет пен республикалық басқару идеясын жүйелеуге үлес қосты. Ол монархиялық билікті сынға ала отырып, президент институтының кейбір қағидаларын негіздеуге тырысты.

Монархиялық биліктің сыналған тұстары

  • Билеушінің «құдайлық беделі» туралы түсініктің күмәнділігі және билік тәжірибесінде моральдық қайшылықтардың болуы.
  • Жемқорлық, сыбайластық, қазынаға қол сұғу және заңсыздықтың таралуына қолайлы орта қалыптастыруы.
  • Рационалдық негіздің әлсіздігі: ескі дәстүрге сүйену және жаңаруға кедергі келтіруі.

Пейн ұсынған негізгі қағидалар

  • Президент заң шығарушы ұйымда ықпалды саяси тұлға ретінде қарастырылуы тиіс.
  • Президент қызметі ел бірлігін және тәуелсіздігін нығайтып, биліктің шамадан тыс орталықтануына тосқауыл болуға тиіс.
  • Президентті жанама тәртіппен сайлау идеясын қолдауы.
  • Президент өкілеті тек Конституция шеңберінде жүзеге асуы керек.
  • Институт тәуелсіздік, республикашылдық, егемендік және халық билігі идеяларының символы болуы тиіс.

Пейн идеялары америкалық қоғамның әртүрлі топтарына ықпал еткенімен, оның президент институтын конституциялық деңгейде жобалау үлгісі толық көлемде сұранысқа ие бола қойған жоқ. Дегенмен жекелеген тұжырымдары кейінгі қалыптасу үдерістерінде ескерілді.

Томас Джефферсон: халық билігі және өзін-өзі басқару

Президент институтын түсіндірудегі негізгі өкілдердің бірі — Т. Джефферсон (1743–1826). Ол республикалық басқаруды көп деңгейлі құрылым ретінде қарастырып, саяси қатысудың аясын кеңейтуге басымдық берді.

Республикалық құрылымның деңгейлері

  • Жалпы федералдық республика: ішкі және федералдық саясаттың негізгі мәселелері.
  • Штат деңгейіндегі республика: азаматтарға тікелей қатысты басқару.
  • Аймақтық республикалар: өңірлік мүдде мен істерді жүргізу.
  • Аудандық деңгей: жергілікті мәселелерді шешу.

Ұсынылған реформалар пакеті

  • Жаппай сайлау құқығын кеңейту.
  • Заң шығарушы органда тең өкілділік қағидасын күшейту.
  • Атқарушы билік өкілдерін халықтың сайлауы.
  • Сот жүйесінің сайланбалылығы және ауыстырмалылығы.
  • Әкімшілік аумақтарға бөлуді жетілдіру.
  • Конституцияға жүйелі түрде өзгерістер енгізу тетігін қарастыру.

Джефферсон бұқараның кең қатысуына негізделген модельді жақтады. Жоғары билік деңгейінде ол Парламентке тірек беріп, президент институтын парламенттік республика логикасында қарастырды. Сонымен бірге президент өкілетін атқарушы кеңес (Министрлер кабинеті) арқылы шектеуді және бір тұлғаның қайта сайлануын шектеуді қолдады: оның ойынша, шексіз қайта сайлау мемлекеттегі билікті «сайланбалы монархияға» айналдыруы мүмкін.

Күшті атқарушы билік тұжырымдамасы: Гамильтон мен Адамс

Александр Гамильтон: орталықтанған федералдық модель

Күшті атқарушы билікті және орталықтанған федералдық жүйені жақтаған көрнекті қайраткер — А. Гамильтон (1757–1804). Оның Филадельфиядағы Конституциялық конвентте президент институтының қатаңырақ, тіпті авторитарлық сипаттағы үлгісін ұсынуы кездейсоқ емес.

Ұсынылған жоба сипаттары

  • Жоғары лауазымды тұлғалар (сенатор және президент) өмірінің соңына дейін сайлануы туралы ұсыныс.
  • Сенатты екі сатылы, ал президентті үш сатылы сайлау арқылы сайлау идеясы.
  • Төменгі палата — халықтық сенімнің, Сенат — «аристократиялық көрегендіктің», Президент — тұрақтылық пен атқарушылықтың тірегі ретінде түсіндіріледі.

Гамильтон еңбектерінде Ш. Монтескьенің атқарушы биліктің біртұтастығына қатысты тұжырымдары жиі кездеседі. Оның пайымынша, атқарушы билік бір адамның қолында болған жағдайда оны шектеу тетіктерін нақтылау жеңілдейді. Осы тұрғыда ол президент институтының маңызын дәлелдеуге күш салды.

Джон Адамс: аралас басқару және президент өкілетін күшейту

Дж. Адамс (1735–1826) — Конституциялық конвентке қатысқан, күшті президенттік билікті жақтаған ойшыл. Ол «АҚШ Конституциясын қорғауда» және «Давид туралы тұжырымдар» еңбектерінде мемлекет туралы теориясын дамытты.

Негізгі идеялар

  • Демократия да, монархия да, аристократия да уақыт өте келе деспотизмге ауысуы мүмкін деген қауіпке назар аудару.
  • Сондықтан идеал ретінде аралас басқару формасын ұсыну: атқарушы билік, жоғарғы палата және төменгі палата.
  • 1787 жылғы Конституция президент институтын әлсіз қалыптастырды деп бағалап, өкілетті кеңейту қажеттігін көтеру.

Адамс логикасында президент өкілетін күшейту кей жағдайда билікті «монархияландыруға» жақындауы мүмкін деген пікірлер де туындайды. Дегенмен оның мақсаты — басқаруда тұрақтылық пен тепе-теңдікті сақтайтын құрылым ұсыну.

Джеймс Мэдисон: республика, өкілдік және билік тармақтары

Дж. Мэдисон (1751–1836) — Филадельфиядағы Конституциялық конвент мүшесі әрі АҚШ Конституциясы авторларының бірі. Ол плюралистік басқару қағидаларын қолдап, республиканы халық билігінің өкілдер арқылы жүзеге асуы деп түсіндірді.

Республика туралы түсінік

Республика — халық өз билігін тікелей емес, өкілдер арқылы жүзеге асыратын басқару формасы. Бұл модельде қоғамдық мүдделердің әртүрлілігі ескеріледі.

Президент институтының орны

Мэдисон үшін президент институты — республикалық басқарудағы тиімді әрі нәтижелі балама. Алайда ол оны басқа институттардан бөлек емес, жүйе құрамында қарастырды.

Билік тармақтарын талдау

Ол заң шығарушы, атқарушы және сот биліктерінің саяси мәнін ашуға талпынып, олардың өзара тежемелік әрі тепе-теңдік тетіктерін негіздеуге ұмтылды.

Қорытынды мазмұн

Президент институтының тарихи қалыптасуы бір ғана үлгімен шектелмейді: бір бағытта халықтың кең қатысуын күшейту және өкілетті шектеу идеялары ұсынылса, екінші бағытта басқарудың тұрақтылығы үшін күшті атқарушы билікті негіздеу талпыныстары көрінді. Т. Пейн, Т. Джефферсон, А. Гамильтон, Дж. Адамс және Дж. Мэдисон еңбектері осы пікірталастарды тереңдетіп, президенттік биліктің республикадағы орны мен шекарасын түсіндіруге ықпал етті.