Сарос - ұзақтығы 18 жыл 11, 1 3 тәулікке тең Күн мен Айдың бірдей тұтылып тұратын уақыттарының арасындағы кезең
Сарос және тұтылулардың қайталануы
Сарос — Күн мен Ай тұтылулары ұқсас жағдайларда қайтадан қайталанатын уақыт аралығы. Оның ұзақтығы 18 жыл 11⅓ тәулік (шамамен 18 жыл 11 күн 8 сағат) болады.
Бір сарос ішінде орта есеппен Күн 41 рет, ал Ай 27–29 рет тұтылады. Бұл заңдылық Ежелгі Грекия мен Мысырда-ақ белгілі болып, тұтылуларды алдын ала болжауға мүмкіндік берген.
Күн тұтылуы: қалай болады және қалай көрінеді
Ай Жерді айнала қозғалғанда кейде Жер мен Күннің арасынан өтеді. Бұл тек жаңа Ай кезінде мүмкін. Осындай сәтте Ай Күнді жартылай немесе толық жауып, Жер бетіне көлеңке және алакөлеңке түсіреді.
Неліктен әр жерде әртүрлі көрінеді?
Тұтылу Жердің әр нүктесінде бірдей байқалмайды: бір жерде толық, бір жерде жартылай көрінеді, ал кей өңірлерде мүлде көрінбеуі мүмкін. Бұл айырмашылықтар тұтылудың басталу уақытына да әсер етеді.
Себебі Ай көкжиек бойымен батыстан шығысқа қарай шамамен 1 км/с жылдамдықпен жылжып, өз көлеңкесін де Жер үстімен жылжытады.
Толық тұтылудың әсері
- Күн дискісі қара дөңгелек болып көрініп, айналасынан Күн тәжі — Күннің қызған атмосферасының жарқыраған сыртқы бөлігі байқалады.
- Ауа тез қараңғыланып, көкжиек бойында қызғылт «шапақ» тәрізді жарық пайда болады.
- Жұлдыздар мен кейбір планеталар көрінуі мүмкін, температура төмендеп, кейде шық түседі.
Ұзақтығы және сиректілігі
Толық Күн тұтылуының фазасы әдетте 2–3 минутқа созылады және 7 минут 40 секундтан аспайды.
Жер бойынша алғанда толық тұтылу орташа есеппен әр 1,5 жылда бір рет қайталанады. Алайда бір нақты орыннан қайтадан толық тұтылуды көру өте сирек: шамамен 200–300 жылда бір рет.
Ай тұтылуы: Жер көлеңкесіндегі Ай
Қашан басталады?
Ай Жердің көлеңке аймағына енгенде Ай тұтылуы басталады. Ол тек толған Ай кезінде, яғни Ай аспанда Күнге қарсы жаққа жақын тұрған уақытта байқалады. Бұл кезде Ай Жерге өзінің толық жарықталған жарты шарымен қарап тұрады.
Ай батыстан шығысқа қозғалғандықтан, Жер көлеңкесіне алдымен Ай дискісінің сол жақ шеті кіріп, бетінде біртіндеп ұлғая түсетін «кетік» пайда болады. Айдың пішіні орақ тәрізденіп көрінеді.
Толық және жартылай тұтылу
Егер толық Ай Жерді айналғанда толығымен Жер көлеңкесіне енсе — толық Ай тұтылуы болады. Ал көлеңкенің шетін жанай өтсе — жартылай тұтылу байқалады.
Айдың толық тұтылуы ұзаққа созылады: кейде 1 сағат 40 минутқа дейін (шамамен екі сағатқа жуық) болуы мүмкін. Ол Жердегі Ай көрінетін бүкіл жарты шар үшін бір уақытта басталып, бір уақытта аяқталады.
Неліктен Ай толық қара болып кетпейді?
Ай толық тұтылған кезде ол әдетте мүлде көрінбей кетпейді. Мұның себебі — Жер атмосферасы. Атмосферадан сынған Күн сәулесі шашырап, Айға жетіп, оның бетін әлсіз жарықтандырады. Сол себепті Ай көбіне қызғылт-қоңыр реңкке енеді.
Көлеңке ұғымдары
Жарықтанған денелер көлеңке және алакөлеңке аймақтарын қалыптастырады. Жер де, Ай да кеңістікте конус тәрізді көлеңке және конус тәрізді алакөлеңке түзеді.
Ғылым үшін маңызы
Күннің толық тұтылуы ғылым үшін ерекше қызықты: дәл осы кезде Күн тәжі сияқты нәзік құрылымдарды бақылауға мүмкіндік туады. Ал бұрын мұндай құбылыстар адамдарды қатты үрейлендірген.
Ғалым көзқарасы: әл-Бирунидің бақылаулары
Ортағасырлық Шығыс ғалымы, Хорезмде дүниеге келген Мұхаммед ибн Ахмед әл-Бируни (973–1048) Ай тұтылуы кезінде Ай түсінің өзгеруін, сондай-ақ Күннің толық тұтылуы кезіндегі Күн тәжі құбылысын бақылап, сипаттап жазған.
Ол Жердің Күнді айнала қозғалуы туралы ой айтып, геоцентрлік теорияны толық жетілдірілмеген деп есептеген.
Түйін
- Сарос тұтылуларды болжауға көмектеседі.
- Күн тұтылуы — жаңа Айда, Ай тұтылуы — толған Айда байқалады.
- Толық Күн тұтылуы тар жолақта ғана көрінеді, ал Ай тұтылуы кең аумақта бірдей байқалады.