Гипоцентр - алғашқы сейсмикалық толқынның басталуы болған ошақтың негізгі нүктесі
Мазмұны
- 1 Жоспар
- 2 Кіріспе
- 3 Негізгі бөлім
- 4 Қорытынды
Кіріспе
Жер сілкінісі — геологиялық құбылыс. Ол кез келген жерде пайда болуы мүмкін, ал оның ошағы жер қойнауында қалыптасады. Геологиялық ортадағы жылжулар, ығысулер, жарылулар және басқа да жылдам өзгерістер жер сілкінісінің негізгі себептеріне жатады. Әрбір сілкініс кезінде жарылыс нәтижесінде жер қойнауында жинақталған энергияның бір бөлігі сыртқа босап шығады.
Сейсмикалық толқындардың түрлері
Жер бетінің шайқалуы сейсмикалық толқындардың таралуына байланысты. Толқындар екіге бөлінеді:
-
Көлемдік толқындар — жер денесі арқылы таралады, әдетте жылдамырақ келеді және бақылау нүктесінде алғашқы серпіліс ретінде сезіледі.
-
Беттік толқындар — жердің үстіңгі қабатын қамтиды, бірнеше секунд кешігіп келіп, көбіне негізгі қатты соққыны әкеледі.
Негізгі бөлім
Анықтама және негізгі ұғымдар
Жер сілкінісі — жер қыртысы немесе мантияның кенеттен қозғалуы нәтижесінде пайда болатын жер асты дүмпулері мен жер бетінің тербелісі. Бұл тербелістер сейсмикалық толқын түрінде үлкен қашықтыққа таралады.
Алғашқы сейсмикалық толқын басталатын ошақтың негізгі нүктесі.
Гипоцентрдің тікелей үстіндегі жер бетіндегі нүкте — сілкініс ең айқын сезілетін аймақ.
Қазақстан аумағында жер сілкінісі ошағының ең жоғарғы тереңдігі, әдетте, 50 км-ден аспайды.
Қарқындылық және магнитуда
Жер сілкінудің қарқындылығы 12 баллдық сейсмикалық шкала бойынша (MSK-86) бағаланады. Ал сейсмикалық энергияның шамасын сипаттау үшін магнитуда қолданылады.
Жер сілкінісінің ықтимал салдары
Сілкініс кезінде шынылар сынауы, сөредегі заттардың құлауы, аспа шамдардың шайқалуы, төбе сылағының үгітілуі, қабырғалар мен төбеде сызаттардың пайда болуы мүмкін. Қатты шуылмен қатар жүретін алғашқы 10–20 секундтан кейін дүмпулер күшейсе, ғимараттар мен құрылыстардың қирау қаупі артады.
Орта есеппен жер сілкінісі 5–20 секунд созылады. Тербеліс ұзаққа созылған сайын, зардап ауырлай түседі. Мысалы, 1995 жылы Сахалин облысындағы Нефтегорск елді мекенінде болған жер сілкінісінде қала қирап, үйінділер астында көп адам қаза тапты.
Жер сілкінісіне дайындық
Үйде, жұмыста, қоғамдық орындарда және көлікте болған кездегі әрекеттер жоспарын алдын ала ойластырыңыз. Отбасы мүшелеріне қауіпсіздік ережелерін түсіндіріп, алғашқы медициналық көмек көрсету дағдыларын үйретіңіз.
Үйдегі қауіпсіздік
- Құжат, ақша, қалта шамы және қосымша батареяларды қолжетімді жерде сақтаңыз.
- Бірнеше күнге жететін ауыз су мен консерві қорын дайындаңыз.
- Кереуетті терезеден және сыртқы қабырғадан алысырақ қойыңыз.
- Шкаф, сөре, стеллаждарды бекітіңіз; жоғарғы сөрелерден ауыр заттарды түсіріңіз.
Инженерлік қауіптер
- Улы химикаттар мен жанғыш сұйықтарды оқшауланған, сенімді жерде сақтаңыз.
- Электр, газ және су өшіру тетіктерінің орналасуын барлық тұрғын біліп жүрсін.
- Қауіп кезінде байланысатын жақын адамдардың телефондары жазылған тізімді дайындаңыз.
Жер сілкінісі кезінде қалай әрекет ету керек
Алғашқы секундтар
Тербелісті, заттардың құлауын, шынының сыңғырын байқасаңыз, үрейге берілмеңіз. Әдетте алғашқы дүмпулерден кейін қауіпті тербелістерге дейін 15–20 секунд уақыт болуы мүмкін.
Ғимарат ішінде
- Қауіпсіз жерге тұрыңыз: ішкі қабырға бойы, бұрыш, ойық.
- Мүмкін болса, үстелдің астына кіріңіз — құлаған заттардан қорғайды.
- Терезеден және ауыр жиһаздан алыс тұрыңыз; балаларды қалқалаңыз.
- От тұтатпаңыз: газ ағуы болса, өрт қаупі бар.
Сыртта және көлікте
- Көшеге шықсаңыз, ғимараттардан алыстап, ашық алаңға барыңыз.
- Балкон, карниз, парапеттен және үзілген сымдардан сақ болыңыз.
- Көлікте болсаңыз, дүмпу басылғанша ашық жерде көлікте қала тұрыңыз.
Жайдан шыққанда лифтті қолданбаңыз — тек баспалдақпен түсіңіз. Сабыр сақтап, айналаңыздағы адамдарды да тыныштандыруға тырысыңыз.
Жер сілкінісінен кейін не істеу керек
Адамдарға көмектесу
- Мұқтаждарға алғашқы көмек көрсетіңіз, жеңіл үйінді астында қалғандарды босатыңыз.
- Балалар, қарттар және науқастардың қауіпсіздігін қамтамасыз етіңіз, тыныштандырыңыз.
- Қажетсіз телефон қоңырауларын жасамаңыз; ресми ақпаратты ғана пайдаланыңыз.
Тұрмыстық қауіптер
- Электр, газ, су желілерін тексеріңіз; ақау болса өшіріңіз.
- Ашық от қолданбаңыз; баспалдақпен түскенде беріктігін тексеріңіз.
- Қираған ғимараттарға жақындамаңыз және ішіне кірмеңіз.
Қайталама дүмпулер
Қайталама дүмпулерге дайын болыңыз: олар жер сілкінісінен кейінгі алғашқы 2–3 сағатта аса қауіпті болуы мүмкін. Ғимараттарға аса қажет болмаса қайта кірмеңіз.
Егер үйінді астында қалсаңыз
- Сабыр сақтап, жағдайды бағалаңыз; мүмкін болса өзіңізге алғашқы көмек көрсетіңіз.
- Сырттағы адамдармен дауыс арқылы немесе тоқылдату арқылы байланыс орнатыңыз.
- От жақпаңыз; құбырлар мен батареяны белгі беру үшін пайдалануға болады.
- Күшіңізді үнемдеңіз: адам азықсыз ұзақ уақыт өмір сүре алады, ең маңыздысы — қауіпсіздік пен байланыс.
Қорытынды
Қазақстандағы сейсмикалық қауіпті аймақтардың жалпы көлемі шамамен 450 мың км². Бұл аумақтарда өнеркәсіптің елеулі бөлігі, тұрғын үй қорының шамамен 35%-ы шоғырланған және республика тұрғындарының 40%-қа жуығы өмір сүреді. Сондықтан жер сілкінісі қаупі бар өңірлерде қалалар мен елді мекендер, гидротехникалық нысандар, сондай-ақ улы және жарылыс қаупі бар материалдар қоймалары орналасуы әлеуметтік-экономикалық тәуекелді арттыра түседі.
Инфрақұрылымның осалдығы
Қатынас және инженерлік желілердің бұзылуы қосымша қауіп төндіреді. Кей жағдайларда құрал-жабдықтардың зақымынан келетін шығын ғимараттың өзінен келетін шығыннан бірнеше есе асып түсуі мүмкін.
Тарихи мысал: Текелі аймағы
1993 жылғы 30 желтоқсанда Алматы облысында, негізгі орталығы Текелі қаласы маңында жер сілкінісі тіркелді. Нәтижесінде сілкінуге қолайсыз учаскелерде орналасқан, сейсмотұрақтылығы ескерілмеген саман үйлер және сапасы төмен құрылыстар қатты зақымданды. 300-ден астам отбасы баспанасыз қалды, мектептер мен мектепке дейінгі мекемелер және басқа да қоғамдық ғимараттар бүлінді.
Түйін: сейсмикалық қауіптің салдарын азайтудың негізгі жолы — алдын ала дайындық, құрылыс нормаларын қатаң сақтау, бақылау жүйелерін жаңғырту және тұрғындардың қауіпсіздік мәдениетін жүйелі түрде күшейту.