Тоқыма өндірісі
Қазақстандағы тоқыма және кілем өнеркәсібі: даму үрдістері және экономикалық қауіпсіздік
Бұл материалда Қазақстан Республикасындағы тоқыма және кілем өнеркәсібінің дамуы, сондай-ақ кәсіпорындардың экономикалық дағдарысқа қарсы басқару деңгейі макро және микро деңгейлерде талданады. Аталған сала мұнай-газ және өзге де өндіруші секторлармен салыстырғанда бәсекелік позициясы әлсіз блокқа жататыны белгілі. Дегенмен саланың маңызды ерекшелігі — айналым қаражаттарының салыстырмалы түрде жылдам айналымдылығы.
Саланың базалық артықшылықтары
- Ішкі нарықты толық қанағаттандыруға жететін өндірістік қуаттардың болуы.
- Ғылыми-өндірістік әлеуеттің белгілі бір деңгейде сақталуы.
- Тиімді қолдануға болатын сенімді шикізат базасының бар болуы.
- Халықты жұмыспен қамтуға ықпалы жоғары еңбек сыйымды сала болуы.
Өнеркәсіп динамикасы: 2003–2004 жылдар
Тоқыма және кілем өнеркәсібін әділ бағалау үшін алдымен жалпы өнеркәсіптің даму қарқынын қарастыру қажет. Өнеркәсіп өндірісі Қазақстан экономикасының негізін құрайды және тәуелсіздік жылдарынан бері реформаларға, сондай-ақ ішкі және сыртқы факторларға байланысты дамып келеді.
2-кесте. 2003–2004 жж. ҚР өнеркәсібінің негізгі көрсеткіштері
Дереккөз: ҚР Статистика агенттігі мәліметтері негізінде есептелген.
ЖІӨ-дегі өнеркәсіп үлесі
29,3% → 33,4%
2004 жылы 2003 жылмен салыстырғанда +4,1 т.т.
Өнеркәсіп өндірісінің көлемі
2336,9 → 2618,6 млрд тг
2004: 112,1% (өткен жылға)
Салық салуға дейінгі жиынтық табыс
401 087 → 351 600 млн тг
Төмендеу: 87,7%
Қызметкерлер саны
671,2 → 626,1 мың адам
Төмендеу жұмыссыздық тәуекелін күшейтеді
Айлық жалақы жалпы өнеркәсіпте өсім көрсетті (26226 → 27759 теңге). Алайда персонал санының жыл сайын азаюы еңбек нарығында қосымша қысым туғызуы мүмкін. Негізгі капиталға инвестициялар көлемінің өзгерісі және табыстылық көрсеткіштерінің құбылуы өнеркәсіптің ішкі құрылымдық қайта теңгеріміне ишара етеді.
Экономикалық реформалардың кезеңдері
I кезең (1992–1994)
Негізгі басымдық — стратегиялық маңызы бар кәсіпорындарға шетелдік ірі инвестицияларды тарту.
II кезең (ұлттық теңге енгізілгеннен кейін)
Нарықтық механизмдерді қалыптастыру: нормативтік-құқықтық базаны жетілдіру, салық және бюджет саясаты, банк арқылы реттеу, сыртқы экономикалық байланыстар, кеден ісі, нарықтық инфрақұрылым.
Нәтижесінде экономиканың либералдануы, нарықтық институттардың қалыптасуы және қаржылық тұрақтану байқалды.
III кезең (1997–2003)
Экономиканың тұрақтануы күшейіп, ЖІӨ, өнеркәсіптік өндіріс және инвестиция көлемдері өсті. Қазақстан ТМД ішінде құрылымдық өзгерістердің ауқымы бойынша алдыңғы қатарға шықты.
- Дағдарыстарды басқару арқылы экономикалық өсімге алғышарт жасалды.
- Импорт үлесі төмендеп, экспорттық белсенділік артты.
- Нақты табыстардың өсуі және жұмыссыздықтың азаюы байқалды.
- Салалық құрылым өзгеріп, өнеркәсіп үлесі ұлғайды.
IV кезең (шамамен 2000 жылдан)
Экономикада өсу фазасы байқалып, шаруашылық жүйесі жаңарып, экономикалық қатынастардың жаңа жүйесі орнықты. Осы жалпы оң фон аясында тоқыма және кілем өнеркәсібінің нақты жағдайын бөлек бағалау қажеттілігі туындайды.
Тоқыма және кілем өнеркәсібі: 2003–2004 жж. көрсеткіштері
Сала бойынша деректер 2003–2004 жылдары бірқатар көрсеткіштердің төмендегенін көрсетеді. Бұл саланың дамуын сақтықпен бағалауға негіз болады.
3-кесте. ҚР тігін және кілем өнеркәсібінің негізгі көрсеткіштері
Дереккөз: ҚР Статистика агенттігі мәліметтері негізінде есептелген.
Өндіріс көлемі
39 673 → 37 474 млн тг
94,5%
Өнеркәсіптегі үлесі
1,7% → 1,4%
Үлестің кемуі
Жиынтық табыс (салыққа дейін)
-760 → -200 млн тг
Залал азайғанымен, нәтиже әлі теріс
Тиімділік деңгейі
-2,1% → 0,3%
Шекаралық оң мән
Қызметкерлер саны
24,4 → 25,4 мың
Тұрақты деңгей
Орташа айлық жалақы
9851 → 10669 тг
Өсім бар, бірақ жалпы өнеркәсіптен төмен
Сала өндірісінің көлемі 2004 жылы төмендеді, ал жалпы өнеркәсіп өндірісіндегі үлесі жыл сайын қысқарды. Тиімділік көрсеткіші жақсарғанымен, сала үшін тұрақты өсім туралы айтуға әлі ерте.
Өнім шығару құрылымы: натуралдық көрсеткіштер
2003–2004 жылдары бірқатар өнім түрлері бойынша өсім байқалды (жүн өңдеу, маталар, мақта маталары, киіз, ерлер киімі, мақта иірім жібі). Алайда кілем бұйымдары мен кейбір тұтыну сегменттерінде төмендеу тіркелді.
4-кесте. Тоқыма және кілем өнеркәсібіндегі өнім өндірісі (таңдамалы)
Дереккөз: ҚР Статистика агенттігі мәліметтері негізінде есептелген.
Маталар (барлығы)
19 162,9 → 22 975,5 мың м²
120%
Мақта маталары
14 204 → 19 926 мың м²
140%
Кілемдер мен кілем бұйымдары
133,6 → 97,7 мың м²
73%
Киіз
248 → 378 т
150%
Тұтынушылық құрылым туралы ескерту
Статистикалық деректерге сәйкес, азық-түлік емес тауарларға жұмсалатын шығындардың ішінде киім, мата және аяқ киімнің үлесі 43–49% аралығында. Бұл ішкі нарықтың көлемі мен сұраныс әлеуеті жоғары екенін көрсетеді.
Нарықтық қысым: арзан импорт және бәсеке
Ішкі нарықта арзан импорттық тауарлардың басымдығы сала кәсіпорындарының дамуын тежейтін негізгі факторлардың бірі. Көп жағдайда Қытай, Түркия және өзге елдерден келетін арзан өнімдер тез тозады, бірақ бағалық артықшылық арқылы сұранысты өзіне тартып алады. Отандық кәсіпорындар бағалық бәсекеде жиі ұтылады, ал сапалы отандық өнім импорттық баламалардан 30–40% қымбат болуы мүмкін.
Импортты алмастыру бағдарламасы: нәтиже және шектеулер
Отандық өндірушілерге қолдау ретінде 2003–2004 жылдарға арналған жеңіл және тамақ өнеркәсібіндегі импортты алмастыру бағдарламасы қабылданды. Онда басым бағыттар айқындалып, мемлекет қолдайтын ірі тауар топтары бекітілді (соның ішінде мақта-мата және жүн иірім жіптері).
Практикалық шаралар
- Франчайзинг нарығын, сыйымдылығын және жұмыс механизмдерін зерттеу.
- Өндірісті қайта жандандыру мен дамытуға лизинг құралдарын ұсыну.
- Екінші деңгейлі банктер арқылы жеңілдікті несиелеу тетігін енгізу.
Дегенмен тетіктердің күрделілігі (рұқсат алу рәсімдері, банк тәуекелі мен шешімінің белгісіздігі) жеңілдікті несиенің нақты құнын арттырып, көптеген кәсіпкерлер үшін қарапайым коммерциялық несие алуды тиімді етті. Соған қарамастан, бағдарламаның бірқатар бағыттары салада ұйымдастырушылық-экономикалық ілгерілеуге негіз қалады.
Технологиялық артта қалу және негізгі капиталдың тозуы
Саладағы күрделі түйткілдердің бірі — технологиялық артта қалу. Негізгі құралдарды жаңартпай, өндірістің техникалық деңгейін ұзақ мерзімде көтеру мүмкін емес. Алайда көптеген кәсіпорындардың қаржылық жағдайы техникалық қайта жарақтандыруды көтермейді.
Негізгі проблемалар
- Негізгі капиталдың тозуы шамамен 50%-ға жетуі.
- Кәсіпорындардың басым бөлігінде 20–30 жылдық құрал-жабдықтардың пайдаланылуы.
- Ел ішінде салаға қажетті жабдық өндірудің жоқтығы немесе техникалық-экономикалық көрсеткіштерінің төмендігі.
- Импорттық жоғары өнімді жабдықты сатып алуға қаржылық шектеулер.
Шаруашылық байланыстардың үзілуі және реттелмейтін импорт
Экономикалық тәуекелдердің тереңдеуіне бұрынғы (көп жағдайда тиімсіз) шаруашылық байланыстардың үзілуі де әсер етті. ТМД елдерінен келетін мата импорты қысқарып, мақта өсіру көлемдерінің өзгеруі және әлемдік бағаға көшу сала қатысушыларын жаңа жағдайға бейімделуге мәжбүр етті.
Сонымен бірге импорттың айтарлықтай бөлігі ұйымдастырылмаған нарық арқылы өтеді: киім, трикотаж және аяқ киімнің басым үлесі сырттан (негізінен Қытай мен Түркиядан) келеді. Мұндай жағдайда отандық кәсіпорындардың бағалық бәсекеге қабілеттілігі төмендейді.
Сыртқы сауда: экспорт пен импорттың арақатынасы
5-кесте. Тоқыма және тоқыма өнімдері бойынша экспорт/импорт (млн доллар)
Дереккөз: ҚР Статистика агенттігі мәліметтері негізінде есептелген.
Экспорт
115 → 120
2003–2004
Импорт
72,8 → 76
Өсу қарқыны экспорттан төмен
Жалпы алғанда, экспорттың өсуі байқалады. Дегенмен ақырғы тұтыну тауарлары сегментінде импорттың үлесі жоғары болып қалып отыр: импортта ақырғы өнімнің үлесі шамамен 64,5%, ал экспортта 5,3% деңгейінде.
Кедендік деректер мен статистикадағы айырмашылық
Статистикалық және кедендік ақпараттардың толық сәйкес келмеуі бірқатар тауарлардың шекарадан өткенде баж төлемдерінің толық төленбеуі немесе көлеңкелі арналардың бар болуы ықтимал екенін жанама түрде көрсетеді.
Экономикалық қауіпсіздік: макро деңгейдегі қатерлер
Жинақталған деректер отандық тоқыма және кілем өнеркәсібінің экономикалық дағдарыс жағдайында екенін және сала өнімдерінің бәсекеге қабілеттілігі төмен екенін көрсетеді. Макро деңгейде саланың экономикалық қауіпсіздігіне бірқатар факторлар қауіп төндіреді.
Негізгі тәуекелдер
- Ішкі нарықтың сапасыз импорттан және теріс бәсекеден жеткілікті қорғалмауы.
- Айналым қаражаттарының жетіспеушілігі және қарыз жүктемесінің ұлғаюы.
- Құрал-жабдықтың техникалық деңгейінің төмендігі және инвестиция тапшылығы.
- Білікті мамандардың сала мен кәсіпорындардан кетуі.
Қорытынды бағыттар
Саланы тұрақтандыру үшін өндірісті қайта профильдеу, техникалық қайта жарақтандыру, ресурс үнемдеу технологияларын енгізу, өнімді модельдеу және маркетинг қызметтерін күшейту, сондай-ақ түйіндес салалармен толыққанды өндірістік тізбек құру қажет. Ішкі нарықта импортты ығыстыра алатын бәсекеге қабілетті өнім шығаруды ұйымдастыру — ұзақ мерзімді нәтижеге жеткізетін негізгі шарттардың бірі.