Орыс деректерінде түрік тайпалары тюрки
Түрік қағанаты (552–603 жж.)
Түрік қағанаты — Орталық Азия тарихындағы ең ықпалды мемлекеттердің бірі. Ол түрік тайпаларын бір саяси бірлестікке біріктіріп, кең аумаққа ықпалын жүргізді.
Өмір сүрген уақыты
552–603 жылдар.
Орталығы
Өтүкен.
Территориялық аймағы
Моңғолияның едәуір бөлігі, Шығыс Түркістан, Қазақстанның оңтүстігі мен оңтүстік-шығысы, сондай-ақ Орта Азия.
Тайпалық құрамы
Түрік тайпалары.
Деректер мен түсіндірмелер
- Орыс деректерінде түрік тайпалары «тюрки» деп аталған.
- Шәкәрім Құдайбердіұлы «Түрік, қырғыз-қазақ һәм хандар шежіресі» еңбегінде «түрік» сөзі «дулыға» (сауыт-сайман) мағынасын білдіреді деген пікір келтіреді.
Билеушілері
- Бумын қаған — Түрік қағанатының негізін қалаушы.
- Қара қаған (552–553).
- Мұқан қаған (553–572) — қағанаттың Орталық Азияда үстемдік орнатуына ықпал етті.
- Таспар қаған (572–581).
Сыртқы саясаты
Мұқан қаған Маньчжуриядағы қидандарды, Енисей бойындағы қырғыздарды жеңіп, Солтүстік Қытайға да ықпалын жүргізді.
Кейінгі түрік билеушілері Шығыс Түркістаннан Каспий теңізіне дейінгі эфталиттер иелігіндегі аумақты және Орта Азияны бағындыру бағытын ұстанды.
561–563 жылдары Мұқан қаған Иранмен эфталиттерге қарсы әскери-саяси одақ құрды.
Діни наным-сенімдері
Түркі тайпаларының басты құдайы — Көк Тәңірі. Сонымен бірге олар Жер мен Су киесіне, отбасының жебеушісі — Ұмай Анаға табынған.
Батыс Түрік қағанаты (603–704 жж.)
Түрік қағанаты ыдырағаннан кейін оның батыс бөлігі дербес саяси құрылым ретінде қалыптасты. Батыс Түрік қағанаты Жетісу өңірі арқылы өтетін халықаралық байланыстарға да белсенді араласты.
Өмір сүрген уақыты
603–704 жылдар.
Орталығы
Суяб.
Территориялық аймағы
Қаратаудың шығыс баурайларынан Жоңғарияға дейінгі аумақ.
Тайпалары
«Он тайпа» — Он оқ елі.
Деректер
Кейбір ғылыми деректерде Батыс Түрік қағанатының негізін қалаушы ретінде Төре есімі аталады.
Билеушілері
- Істеми (Естеми) қаған.
- Жегуй қаған (610–618) — қағанаттың қуаты артты.
- Тон-Жабғу қаған (618–630) — қағанаттың күшею кезеңі.
Сыртқы саясаты және басқару реформалары
Жегуй қаған шығыстағы шекараны Алтайға дейін жеткізіп, бүкіл Тарым жазығы мен Памирге дейінгі аймақтарға ықпалын жүргізді.
Тон-Жабғу қаған батыс бағыттағы сыртқы саясатты жалғастырып, шекараны кеңейту мен ықпалды сақтауға ұмтылды.
Кең байтақ жерді тиімді басқару үшін Тон-Жабғу қаған әкімшілік басқару реформаларын жүргізді.
Діни ахуалы
627 жылы келген қытайлық будда монахы Сюань Цзянь түрік қағанының будда дініне қатысты көзқарасы жөнінде мәлімет қалдырған.
Сонымен қатар Батыс Түрік қағанатында зороастризм, несториандық және манихейлік бағыттарды ұстанушылар да болған. Кей деректерде олардың миссионерлік әрекеті халықты түрлі діндерге тарту арқылы қағанаттың дәстүрлі наным-сенімін әлсіретіп, мемлекеттің ішкі тұтастығына әсер еткені айтылады.