Еуропалық опцион - келісілген уәде бойынша алдағы күнде орындауға жіберілетін опцион
Опцион: мәні және тәуекелді төмендету
Қазақстан қор нарығы қалыптасу жағдайында болғандықтан, бағалы қағаздармен жасалатын операциялардың тәуекелі жоғары. Бұл, өз кезегінде, тәуекелді төмендетуге мүмкіндік беретін құралдарды іздеуді талап етеді. Сол құралдардың бірі — опциондық сауданы дамыту.
Опциондар өнеркәсіптік кәсіпорындарды акционерлеу үдерісінде кеңірек таралды. Мұндай жағдайда акционерленетін кәсіпорындардың акцияларын жеңілдікпен сатып алу құқығы қамтамасыз етіледі. Опционды сатушы үшін бұл белгілі бір деңгейде акцияларын өткізу нарығына кепілдік алуға көмектеседі.
Опцион — келісімшартта көрсетілген мерзім ішінде ғана әрекет ететін, алдын ала белгіленген (тұрақты) бағада белгілі бір акциялар санын сатып алу немесе сату құқығын беретін келісімшарт.
Опционды иеленуші бағалы қағаздың меншік иесі болмай-ақ, сол қағазға қатысты құқықты белгілі бір уақыт бойы ұстап тұрады. Егер қолайсыз жағдай туындаса, ол келісімшарт талаптарына сай опционды тез арада сатып (немесе позициясын жауып), ықтимал зиянды төмендете алады.
Опцион сыйақысы (бағасы) қалай анықталады
Опцион келісімшартын сатып алушы оны сатушыға опциондық сыйақы төлейді. Бұл төлем опционның бағасы ретінде қарастырылады.
Сатып алу опционы келісімшарттағы мерзімде (шарттарына қарай) көрсетілген акциялар санын белгіленген бағада сатып алуға құқық береді.
Сыйақы мөлшеріне әсер ететін факторлар
- сол акциялардың бағалы қағаздар нарығындағы ағымдағы жағдайы;
- опционның ерекшеліктері (шарттары, сериясы, мерзімі);
- опциондық нарықтағы сұраныс пен ұсыныстың арақатынасы.
Әдетте сыйақы бір акцияға шаққанда есептеліп көрсетіледі. Қалыпты жағдайда келісімшарт мерзімі ұзарған сайын сыйақы да өседі, бірақ бұл әрдайым тікелей пропорционал тәуелділік емес.
Сатып алушы мен сатушының міндеттемелері тең емес: сатып алушы үшін негізгі талап — сыйақыны уақытылы төлеу болса, сатушы өз міндеттемесін орындауға кепіл (ақшалай қаражат немесе бағалы қағаздар) қою арқылы белгілі бір кепілдеме беруге тиіс. Мұндай кепіл салу мен оның мөлшері нарықтық экономикасы дамыған елдерде кең таралған ортақ қағидалармен реттеледі.
Еуропалық және американдық опцион
Әлемдік тәжірибеде опциондар орындалу мерзіміне байланысты екі типке бөлінеді:
Еуропалық опцион
Келісімшартта көрсетілген нақты күні ғана орындалуға жіберіледі.
Американдық опцион
Көрсетілген күнге дейінгі кез келген уақытта және сол күні орындалуы мүмкін.
Опциондар өз қызмет ету мерзімі ішінде қайта сатылуы мүмкін, сондықтан иеленушілері бірнеше рет ауысады. Көп жағдайда опционның мерзімі аяқталған сайын, қайта сату бағасы төмендеуге бейім болады.
Биржадағы опцион саудасының ұйымдастырылуы
Опциондармен мәмілелер биржалық залдың бір немесе бірнеше секциясында жүргізіледі. Сауда көбіне еркін айқай әдісімен жүзеге асады: сауданы реттеуші жүргізеді, оның айналасына брокерлер мен дилерлер жиналады.
Реттеуші, әдетте, бір акция түрімен жұмыс істейді: сауда күнінің ашылуына бастапқы баға белгілейді, жабылар сәтте бағаларды нақтылайды, сатып алу және сату бұйрықтарын тіркейді, нарықтағы жағдай туралы ақпарат береді.
Мәмілелердің екі бағыты
Қоғамдық бұйрықтар бойынша: клиенттерге қызмет көрсету (жеке және заңды тұлғалар). Бұл жерде фирма делдал ретінде әрекет етеді.
Фирманың өз есебінен: мәміле нәтижесі фирманың тәуекеліне тәуелді. Осы тұста брокерлік пен дилерлік қызметтің айырмашылығы айқын көрінеді.
Сауда процедурасы әр серия бойынша сатушылар сұранысы мен сатып алушылар ұсынатын сыйақы мөлшерін анықтаудан басталады. Реттеуші барлық кластар анықталғанша сериялар бойынша мәмілелердің жүруіне жағдай жасайды.
Биржалық регламенттің негізгі қағидалары
- Егер биржашының сатып алу/сату бағасы реттеушінің өтінішімен сәйкес келмесе, дилерлер қарсы ұсыныс бере алады; келісім реттеуші арқылы рәсімделеді.
- Үндеулер дауыстап жасалады: әр қатысушы жаңа ұсыныстарды естуге тиіс.
- Бірдей бағада екі бұйрық алған брокер әр бұйрықты жеке хабарлайды; егер екеуіне де ұсыныс болмаса, бұйрықтарды біріктіріп, мәмілені жүзеге асыра алады.
- Брокер мәмілені өз фирмасының есебінен жасап, сонымен қатар клиенттен комиссия алуға құқылы емес — ол таза делдал ретінде әрекет етеді.
- Егер брокер бір немесе бірнеше опционды сатып алса (немесе сатса), ол алдымен сол серия бойынша басым құқыққа ие болады.
Опциондық кластағы сауданы жаңарту міндетті түрде алмастыру (сұраныс пен ұсынысты бастапқы сәйкестендіру) рәсімінен басталады. Алмастыру кезінде белгілі бір сериялар бойынша ұсыныстарды беруге шектеулер қойылуы мүмкін.
Фьючерс: логикасы және қатысушылары
Фьючерс — белгілі бір активті (соның ішінде тұрақты табысты бағалы қағаздарды) алдын ала келісілген бағада алдағы уақытта жеткізу туралы келісімшарт. Еркін нарықта нақты сатушы мен сатып алушы арасында келісімшарт жасауға тыйым салынбаса да, фьючерстік мәмілелер көбіне биржада жасалады.
Ұйымдастыру логикасы опционға ұқсас: клиент брокерлік кеңсе арқылы бұйрық береді, бұйрық залдағы өкілге жеткізіледі, ал орындалуы нарық жағдайына байланысты анықталады. Тәжірибеде кең қолданылатын бұйрық түрлері: нарықтық, тоқтату және шектеулі.
Фьючерс нарығындағы екі негізгі категория
- Алыпсатарлар — фьючерсті кейіннен қайта сату немесе кері сатып алу арқылы пайда табуды көздейді; олар үшін келісімшарт затының өзі шешуші емес.
- Сақтанушылар (хеджерлер) — өз қызметіне байланысты жеткізілетін активпен тікелей байланысты; тұрақтылықты қамтамасыз етуге ұмтылады.
Опционмен салыстырғанда фьючерстің маңызды айырмашылығы: фьючерстік мәміледе екі тарап та маржа қояды, алайда сыйақы төленбейді. Мұнда сатушы тарап көбіне эмитентті, ал сатып алушы тарап инвесторды білдіреді.
Тұрақты табысты бағалы қағаздар фьючерсі
Тұрақты табысты бағалы қағаздар фьючерсі — фьючерстердің анағұрлым жауапты түрі. Оның заты — кепілденген тұрақты табысты қағаздарды алдағы кезеңде жеткізу. Көбіне бұл — ілгері уақытқа арналған мемлекеттік бағалы қағаздар.
Фьючерсті сатушы келісімшартта саны мен бағасы көрсетілген бағалы қағаздарды жеткізуге міндеттенеді, ал сатып алушы келісілген күні шарттарды сақтай отырып қабылдауға міндетті.
Инвестор үшін тұрақты табысты қағаздардың логикасы
Бұл атаудың өзі тәуекелдің төмендігін аңғартады, бірақ оның орнына әлеуетті табыс та шектелуі мүмкін. Соған қарамастан, инвестор мынадай артықшылықтарға ие болады:
- жалпы дағдарыс пен құлдырау кезеңінде де тұрақты табыстың кепілділігі;
- құбылмалы нарықта күтпеген зияннан салыстырмалы қорғаныс;
- нарықты және портфельді тұрақты бақылауға уақыт пен күш жұмсауды азайту.
Артықшылықтар мен кемшіліктерді салыстыра отырып, әрбір инвестор нарықтың ағымдағы жағдайын ескеріп, өз жоспарын құрады. Нәтижесінде тұрақты табысты бағалы қағаздарға қатысты сұраныс пен ұсыныс қалыптасады.
Әрбір бағалы қағаздың номиналдық құны болады және өтеу мерзімі келгенде сол құн бойынша өтеледі. Фьючерстік келісімшарттар қысқа, орта және ұзақ мерзімді қағаздарға қолданылуы мүмкін. Облигация бойынша фьючерстік баға номиналдан төмен де, жоғары да болуы ықтимал.
Есеп айырысу тәжірибесі
Бағалы қағаздар фьючерсін орындау кезінде сатушыдан сатып алушыға нақты қағаздарды беру сирек кездеседі. Көбіне мәміле тараптардың позициялары арасындағы айырмаға сәйкес ақшалай есеп айырысу арқылы жабылады.
Қорытынды
Қалыптасу кезеңіндегі қор нарығында опциондар тәуекелді басқаруға, ал фьючерстер бағаларды алдын ала бекіту арқылы жоспарлауға мүмкіндік береді. Екі құрал да биржалық инфрақұрылым мен регламентке сүйенеді және нарық қатысушылары үшін тәуекел мен тұрақтылықтың тепе-теңдігін табуға көмектеседі.