Банктің қарыз есебі
Дебиторлық берешек: мәні, түрлері және жіктелуі
Дебиторлық берешек — сатып алушылардың немесе тапсырыс берушілердің шаруашылық жүргізуші субъект алдындағы өткізілген тауар (жұмыс, көрсетілген қызмет) үшін төлем жасау міндеттемелері.
Дебиторлық берешек мерзіміне қарай ағымдағы және ағымдағы емес (ұзақ мерзімді) болып бөлінеді.
Негізгі топтары
- Алынуға тиіс шоттар
- Алынған вексельдер
- Басқа дебиторлық берешек
Алынуға тиіс шоттардың мазмұны
Алынуға тиіс шоттарға ақшалай қаражатқа, тауарға, көрсетілген қызметке, сондай-ақ субъектілердің ақшалай емес активтеріне қатысты талаптар кіреді.
Күмәнді дебиторлық берешек және оны бағалау
Күмәнді талаптар — ҚР-дың заңды және жеке кәсіпкерлері (резиденттері), сондай-ақ ҚР аумағында тұрақты мекеме арқылы қызмет атқаратын резидент емес заңды тұлғаларға тауар өткізу, жұмыс орындау немесе қызмет көрсету нәтижесінде пайда болған және талап туындаған сәттен бастап үш жыл ішінде қанағаттандырылмаған талаптар.
Сондай-ақ өткізілген тауарлар, орындалған жұмыстар және көрсетілген қызметтер бойынша пайда болып, ҚР заңнамасына сәйкес салық төлеуші-дебитордың банкрот деп танылуына байланысты қанағаттандырылмаған талаптар да күмәнді деп танылады.
Ескерту
Күмәнді берешекті бағалау кезінде талаптың пайда болу күні, құжаттық дәлелдемелер және өндіріп алу ықтималдығы айқын әрі жүйелі түрде талдануы керек.
Есеп беретін адамдармен есеп айырысу
Субъект қызметкерлеріне кассадан шаруашылық қажеттіліктеріне және іссапар шығындарына берілетін ақшалай аванс есеп берілетін сома деп аталады.
Іссапар шығындарын өтеудің негізгі қағидалары
Қызметкерлердің іссапарға байланысты шығындарын өтеу мөлшерлері Салық кодексінің 93-бабы 1-тармағына сәйкес айқындалады:
- Пәтерді (тұру орнын) жалға алу құны — тиісті құжаттармен расталған, орын сақтағаны үшін төлемді қоса алғанда, іс жүзінде жұмсалған шығындар көлемінде өтеледі.
- ҚР шегіндегі іссапардың әр күні үшін тәуліктік төлем — тәулігіне екі айлық есептік көрсеткіштен аспауы тиіс.
- Іссапар орнына бару және қайту шығындары — орын сақтағаны үшін төлемді қоса алғанда, құжаттармен расталған нақты сома бойынша өтеледі.
- ҚР-нан тыс жерлерге іссапардағы әр күн үшін тәуліктік төлем — ҚР Үкіметі белгілеген мөлшерлер шеңберінде төленеді.
Рәсімдеу тәртібі
- Қызметкерді іссапарға жіберу үшін басшы іссапар орны мен мерзімі көрсетілген бұйрық шығарады.
- Бұйрық негізінде қызметкерге іссапар куәлігі немесе №1а нысаны беріледі, әрі іссапар сомасының есебі жүргізіледі.
- Аванс сомасы жолақы, тәуліктік және тұрғын үй шығындары алдын ала есептеліп, заңда белгіленген мөлшерлерге сай анықталады.
- Алынған ақша тек берілген мақсаттарға жұмсалуы тиіс.
- Есеп беретін тұлға белгіленген мерзімде ақтаушы құжаттарды қоса тіркеп, іс жүзінде жұмсалған сома бойынша есеп тапсыруға міндетті.
Міндеттемелер: есеп, талдау және аудит
Міндеттеме — бір тұлғаның басқа тұлғаның пайдасына белгілі бір әрекетті орындау жөніндегі борышы. Міндеттеме, әдетте, өткен кезеңдегі оқиғалардан туындайтын субъектінің берешегі ретінде қарастырылады.
Бұл берешекті өтеу экономикалық пайдасы бар ресурстардың сыртқа ағылуына әкеледі. Міндеттеме сомасы болашақтағы ақшалай төлемдердің ағымдағы құны ретінде өлшенеді.
Міндеттемені өтеу тәсілдері
- ақшалай қаражат төлеу;
- активтерді табыстау;
- қызмет ұсыну;
- міндеттемені басқа міндеттемемен ауыстыру;
- міндеттемені капиталға аудару.
Міндеттемелер мерзіміне қарай ағымдағы және ұзақ мерзімді болып жіктеледі.
Банк қарызы және банктен тыс қарыз алу
Банк қарызы
Қарыз ресми мәртебесі бар банктер арқылы, мерзімі, төлеу және қайтару шарттары көрсетілген коммерциялық келісімшарт негізінде, кредитті өтеу қабілеті бар ұйымдарға беріледі.
Банк қарызы — банктің клиентке белгілі бір соманы белгілі бір мерзімге, сыйақы төлеу шартымен ұсынуы.
Банктен тыс мекемелерден қарыз алу
Банктен тыс қарыз алу кезінде қарыз беруші тарап қарыз алушыға келісімшарт бойынша белгілі бір кезеңде қайтару шартымен ақша немесе материалдық қор береді.
Жабдықтаушылармен және мердігерлермен есеп айырысу
Жабдықтаушылар мен мердігерлерге шикізат, материал және тауарлы-материалдық қорларды жеткізушілер, сондай-ақ әртүрлі қызмет көрсетушілер мен жұмыс орындаушылар жатады.
Есеп айырысуды жүзеге асыру сәттері
- тауарлы-материалдық құндылықтар тиелгеннен (не жұмыс орындалып, қызмет көрсетілгеннен) кейін;
- тараптардың келісімі бойынша бір мезгілде;
- тапсырыс бойынша;
- алдын ала төлем арқылы.
Кәсіпорынның келісімінсіз (ризалықсыз тәртіппен) газ, су, жылу, электр энергиясы сияқты қызметтер бойынша төлем есеп айырысу шотының көрсеткіштері негізінде есептен шығару арқылы жүргізілуі мүмкін.
Есеп айырысу нысандары және есеп жүргізу
- инкассо;
- аккредитив;
- чек;
- төлем тапсырмасы.
Жабдықтаушылармен есеп айырысу есебі әрбір шот-фактура бойынша және әрбір жеке жабдықтаушы бойынша жүргізіледі. Есеп айырысу құжатын алған кезде ол жабдықтаушылармен есеп айырысу кітапшасына тіркеледі.
Төлем тапсырмасы: анықтама және қолданылуы
Төлем тапсырмасы — қызмет көрсетуші банкке арнайы бланкіде рәсімделетін, кәсіпорынның өз шотынан белгілі бір соманы басқа кәсіпорынның шотына аудару туралы нұсқауы.
Қаражатты үш немесе одан да көп алушыға аудару қажет болғанда, бір банкке қызмет көрсетілетін төлем тапсырмаларының жиынтығы рәсімделуі мүмкін.
Төлем тапсырмасы арқылы банк мекемелерімен қабылданған тауарлар үшін қолма-қол ақшасыз есеп айырысу жүргізіледі. Сонымен қатар салықтық шот-фактураның нөмірі мен күніне, тауар-көлік жүкқұжатына және тауарды босатуды немесе қызмет көрсетуді растайтын өзге құжаттарға сілтеме жасалып, тауарлық емес операциялар бойынша да төлемдер орындалады.
Тіркеу және қорытындылау
Жабдықтаушылармен және мердігерлермен есеп айырысу алынған ТМҚ, орындалған жұмыстар мен қызметтер үшін алдын ала төлем, инкассо, аккредитивтер және чектер тәртібімен жүргізіледі.
Жабдықтаушылармен есеп айырысу есебі бір айға ашылатын №6 журнал-ордерде төлемді талап ету-тапсыру құжаттарының әрбір шот-фактурасы бойынша жүргізіледі. Мұнда тиісті шот бойынша жазбалармен қатар корреспонденттік шот та көрсетіліп, жабдықтаушылармен және мердігерлермен есеп айырысу бойынша дебеттік айналым көрініс табады.
Ай соңында айналымдар есептеліп, төленбеген шоттар бойынша қалдықтар шығарылады.