Мақта шаруашылығының негізгі өнімі - шитті мақта
Оңтүстік Қазақстандағы мақтаның орны
Қазақстанның оңтүстігінде өсірілетін ауыл шаруашылығы дақылдарының ішінде мақтаның орны айрықша. Оның халық шаруашылығындағы маңызы орасан: қазіргі қоғамға астық пен металл қаншалықты қажет болса, мақта да соншалықты қажет шикізатқа айналды.
Оңтүстік Қазақстан — ауыл шаруашылығы өнімдерін өндіруі бойынша республикадағы ірі өңірлердің бірі. Мұнда мақта егістіктері шоғырланған, ал көптеген шаруашылықтардың негізгі табыс көзі — шитті мақта өндірісі. Соңғы жылдары мақта талшығы еліміз үшін маңызды экспорттық тауар болып, өсімдік майына сұранысты өтеуде де елеулі ресурс ретінде қарастырылады.
Мемлекеттік басымдық
Қазақстан Республикасы агроөнеркәсіптік кешенін дамытудың 2001–2003 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасында өсімдік майы мен қант тапшылығын азайту, сондай-ақ нарық жағдайында өндірісті ұлғайту үшін майлы дақылдар, қант қызылшасы және мақта өнімділігін арттыру қажеттігі атап көрсетілген.
«Ақ алтын»: негізгі өнім және құрылымы
Мақта — мәдени өсімдіктердің ішіндегі ең бағалы дақылдардың бірі. Мақта шаруашылығының негізгі өнімі — шитті мақта. Халық арасында оны «ақ алтын» деп атайды.
Өсімдік бөліктерінің орташа үлесі
- 33% — шитті мақта
- 22% — жапырақ
- 24% — сабақ
- 12% — шикі көсек
- 9% — тамыр
Бір центнер өнімнен алынатын негізгі құрам
Мақта сортына қарай орта есеппен 34–33 кг таза талшық және 62–66 кг тұқым алынады.
Тазалау мен өңдеудің нәтижесінде талшықтан бөлек линт, мамық (пух), қауашақ және қоқым сияқты жанама өнімдер де бөлінеді.
Талшықтың қолданылуы: тұрмыстан техникаға дейін
Мақта талшығы ең алдымен мата тоқу және жіп иіру үшін пайдаланылады. Киім тігу мен тұрмыстық қажеттіліктерден бөлек, химиялық өңдеу арқылы отқа төзімді, су өткізбейтін, қышқылға төзімді материалдар, сондай-ақ кирза секілді өндірістік бұйымдар жасалады.
Тоқыма өндірісі
Мақтадан шыт, сәтен, бәтес, шифон, крепдешин, барқыт секілді әртүрлі маталар өндіріледі.
100 кг талшықтан шамамен 2000 м барқыт немесе 1200 м сиса, не болмаса 500 м бөз тоқуға болады.
Техникалық мақсат
Автомобиль және авиация өнеркәсібі үшін техникалық маталар, сүзгілер, белдіктер, электрлік орауыштар және өзге де бөлшектер дайындалады.
Химиялық өңдеу мүмкіндігі
Мақтадан алынған целлюлоза арқылы лак, қағаз, фотопленка, пироксилин, әртүрлі қышқылдар және басқа да көптеген өнімдер өндіріледі — жалпы алғанда 700-ден астам бұйым жасауға болады.
Түбіт пен целлюлоза: жоғары құндылықтың негізі
Мақтаның түбіті (сапасы төмен талшық) құрамындағы целлюлозаның көптігімен құнды. Түбітте шамамен 90–91% целлюлоза болады, ал ағашта ол көбіне 50–58% ғана.
Целлюлозаның өнеркәсіптегі рөлі
- Целлюлоза суда, спиртте және эфирде ерімейді.
- Азот қышқылымен өңдеу арқылы нитроцеллюлоза алынады.
- Нитроцеллюлоза спирт пен ацетонда ерітілгенде хирургияда қолданылатын желімтек затқа айналады.
- Өңделген целлюлозадан өте күшті қопарғыш зат — пироксилин өндіріледі.
Шитті мақтадан: мата, май және мал азығы
Мақта зауыттарында шитті мақтаны өңдеу барысында талшық (торқа) алынады. Торқадан тоқыма өнеркәсібі әсем әрі мықты маталар шығарады. Бір тонна шитті мақтаның торқасынан орта есеппен 4000 метрге дейін әртүрлі мата тоқуға болады.
Мақта шитінен алынатын өнімдер
- Май зауыттарында шитті өңдеу кезінде 20–25%-ға дейін май алынады.
- Әр тонна шиттен шамамен 400–420 кг күнжара және 380–400 кг қабық шығады (мал азығына жарамды).
- Тұқымды тазалағанда шамамен 3% өте бағалы мамық алынады.
Құрам және технологиялық ерекшелік
Тұқым эндоспермінде орта есеппен 35,5% белок, 6,5% су, 1,8% госсипол және басқа қосылыстар бар. Мақта майында 40–45% линол қышқылы кездеседі.
Госсиполдың мол болуы себепті күнжараны мал азығына шектеулі қосады. Сонымен қатар госсипол ауыл шаруашылығында зиянкестерге қарсы препараттар жасауға, өнеркәсіпте смола мен пластмасса өндіруге, медицинада дәрі-дәрмек әзірлеуге қолданылады.
Қауыз және қосымша шикізат
Тұқым қабығы — қауыз. Оның құрамында шамамен 40–41% целлюлоза, 18–22% пентозан, 30–31% лигнин және 3–7% илеу заттары болады. Гидролиз зауыттарында қауыздан глюкоза мен қышқыл алынады.
Мақта жапырақтарынан лимон және алма қышқылдары, ал сабақтарынан спирт және құрылыс материалдары (картон, шифер, престелген тақтайлар, фанера, әртүрлі плиталар) өндіруге болады.
Жергілікті тұрмыстағы пайдасы және қалдықсыз өндіріске жақын тәжірибе
Оңтүстік өңірдегі жергілікті тұрғындар үшін мақта шаруашылығының әлеуметтік-экономикалық маңызы зор. Мақта қозасының сабағы отын ретінде кең қолданылады: күнделікті пешке немесе ошаққа жағылады. Бұл отын түрі көбіне «пая» деп аталады.
Линт
Өңдеу кезінде бөлінетін линтті қайта өңдеу арқылы оқ-дәрі өндірісіне қажетті материал алынады. Бұл бағытта сыртқы нарықтың да сұранысы бар.
Мамық (пух) және қауашақ
Мамық пен қауашақ мал шаруашылығында қолданылады. Қауашақты суға жібітіп, жем ретінде береді.
Қоқым
Зауыттан шыққан қоқымды егістікке қайта сеуіп, топырақ құнарын арттыру үшін тыңайтқыш ретінде пайдаланады.
Жинау және тұрмыстық қолдану
Мақта қолмен де, машинамен де жиналады. Жиналған мақтадан күнделікті тұрмыста қолданылатын көрпе, жастық, көрпеше секілді бұйымдар жасалады. Ол үшін мақта арнайы өңдеуден өткізіліп, тұқымы (шиті) талшықтан ажыратылады.
Экономикалық әлеует және өңдеуді тереңдету қажеттілігі
Мақта шаруашылығының республика экономикасындағы орны бүгінгі таңда да өзекті. Қазақстанда мақта дақылы XIX ғасырдың бас кезінен егіле бастады. Тәуелсіздік алғаннан бері оның экономикалық маңызы одан әрі арта түсті.
Өңірлік көрсеткіштер
Оңтүстік Қазақстан — еліміздегі негізгі мақта өндіруші өңір. Мұнда жыл сайын шамамен 400–500 мың тонна мақта шикізаты өндіріледі, орташа өнімділік 18–22 ц/га деңгейінде.
Республикадағы суармалы жердің едәуір бөлігі осы өңірге тиесілі. Бұл — үлкен байлық әрі табыс көзі, оны ұқыптылықпен және жанашырлықпен пайдалану қажет.
Қосылған құн мәселесі
Мақта өнімдеріне халықаралық сұраныс жоғары болғанымен, оның әлеуеті толық пайдаланылып отырған жоқ. Қазіргі жағдайда негізгі көлем көбіне шикізат ретінде экспортқа кетеді, ал терең өңделмеген өнімнің бағасы төмен.
Егер шикізат ел ішінде өңделіп, мүмкін болатын дайын өнім түрлері көбірек шығарылса, табыс көлемі едәуір өсер еді. Салыстырмалы түрде, 150 мың тонна мақта талшығын экспорттау 165 млн АҚШ доллары көлемінде табыс әкелетіні келтіріледі.
Кластерлік тәсіл
Мақтаның мүмкіндігін толық пайдалану — кезек күттірмейтін міндеттердің бірі. Бұл бағытта ауыл шаруашылығы өнімін өндіру мен өңдеуде кластерлік жүйені кеңінен енгізудің маңызы зор. Алғашқы перспективалы бағыттардың қатарында тамақ және тоқыма өнеркәсібі кластерлері аталады, ал оларды өркендетуде мақта шаруашылығы шешуші рөл атқарады.
Жалпы алғанда, мақта — Отанымыздың халық шаруашылығында орны ерекше стратегиялық дақыл. Сондықтан мақта шаруашылығын дамыту, өнімділікті арттыру және терең өңдеуді жолға қою — өңірлік те, ұлттық та деңгейдегі маңызды міндет.