Философиядағы тұлға мәселесі

Жоспар

1 Тарих философиядағы адам мәселесі.
2 Философиядағы тұлға мәселесі.

Адам мәселесі: философиядағы өзек

Адам болмысы — философиядағы басты проблемалардың бірі. Адамның табиғаты, мәні және өмірлік бағыты антропологиялық мәселелердің өзектілігі мен ерекшелігін айқындайды. Философиялық антропология адамды ғылымдардың жалпыфилософиялық негізі ретінде қарастырып, оның тектік мәнінің негізгі формаларын — еңбек, сана, ұжымдылық сияқты қырларын талдайды.

Антропосоциогенез

Сананы және заттық-практикалық қызметті қалыптастыратын негізгі факторлар ретінде тіл мен еңбектің рөліне ерекше назар аударылады.

Гуманистік дәстүр

Адам тіршілігін үйлестіру, оның құндылығы мен мәнін анықтау талпынысы «идеалды адам» концепцияларында жүзеге асып, философияда гуманистік дәстүрдің қалыптасуына ықпал етті.

Қазіргі өзектілік

Өмірдің мәні, өлім, өміршеңдік пен мәңгілік, эвтаназия, адам өмірінің әлеуметтік және биологиялық жалғастығы сияқты мәселелер бүгін де өз маңызын жоғалтқан жоқ.

Қазіргі заманда интеграциялық үдерістердің күшеюі адамзат тағдырын ғаламдық тұрғыдан ойлауды талап етеді. Бұл бағыт адам мен адамзаттың өзара қатынасының философиялық негіздерін жаңаша пайымдауға жетелейді.

Тарихи қалыптасу: адам туралы идеялардың бастаулары

Адам туралы алғашқы идеялар философия пайда болғанға дейін-ақ мифтер мен алғашқы қауымдық діни түсініктерде көрініс тапты. Адамды философиялық тұрғыда түсінудің іргетасы осы мұралар, сондай-ақ қалыптаса бастаған философия мен мифология арасындағы сұхбат нәтижесінде қаланды. Алғашқы жүйелі ілімдер ежелгі Шығыс мемлекеттерінде пайда болды.

Ежелгі Үнді: жан, еркіндік және құмарлықтан арылу

Ежелгі Үнді философиясында адам әлемдік жанның бір бөлігі ретінде пайымдалды. Жанның көшуі туралы ілімде тірі жандар мен құдайлар арасындағы шекара шартты әрі өтпелі. Дегенмен эмпирикалық болмыстағы құмарлықтардан арылып, еркіндікке ұмтылу — адамға тән ерекше қабілет.

Упанишадтар Үндістандағы адам философиясының дамуына орасан ықпал етіп, джайнизм, буддизм, индуизм, санкхья және йога ілімдеріне терең әсерін тигізді.

Ежелгі Қытай: Конфуций және этикалық тәртіп

Ежелгі Қытай философиясы адам туралы өзіндік ілім қалыптастырды. Конфуцийдің түпкі тұжырымы ретінде «аспан» концепциясын атауға болады: ол әлем мен адам дамуын айқындайтын тек табиғат бөлігі емес, жоғары рухани күштің де символы.

Соған қарамастан Конфуций философиясының өзегі — табиғат емес, адамның жердегі өмірі. Ол адамның мораль заңына — даоға сай әрекет етуі және этикалық қасиеттерді оқу үдерісінде жетілдіруі тиіс екенін айтады.

Негізгі қағида: «Өзіңе қаламағанды өзгеге жасама». Бұл ереже кейін әртүрлі нұсқаларда Ежелгі Грекияда, Інжілде және Кантта да кездеседі.

Ежелгі Шығыс дәстүрінің ерекшелігі

Ежелгі Шығыстың адам философиясының маңызды қыры — жеке тұлғаның әлеуметтік әлемге құрметті әрі гуманды қатынасқа бағдарлануы. Сонымен қатар бұл дәстүр адамның ішкі әлемін жетілдіруге ерекше мән береді.

Ежелгі Грекия: космос, сана және этика

Ежелгі грек философиясында адам бастапқыда өз-өзінен оқшау өмір сүрмейді: ол абсолюттік тәртіп пен ғарыш ретінде ұғынылатын қатынастар жүйесінде өмір сүреді. Адам табиғи және әлеуметтік ортамен, полиспен, жанды және жансыз дүниемен, құдайлармен біртұтас әлемнің бөлшегі ретінде пайымдалады. Мұнда «ғарыш» ұғымының өзі адамдық мәнге ие болады: адам тірі ағза, микрокосмос әрі ғарыштың бір бөлігі ретінде қарастырылады.

Софистер және Сократ

Тікелей антропологиялық проблематикаға бетбұрыс софистердің сыншыл-ағартушылық әрекетімен және философиялық этиканың негізін қалаған Сократпен байланысты. Сократ үшін басты мәселе — адамның ішкі әлемі, жаны мен қасиеттері.

Ол «игілік — білім» деп тұжырымдап, этикалық рационализм принципін негіздеді: қайырымдылық пен әділеттілікті таныған адам жаман әрі әділетсіз қылық жасамайды.

Демокрит

Демокрит адам туралы ілімде материалистік монизмді ұсынды: адам табиғаттың бөлігі және табиғат сияқты атомдардан тұрады; жан да атомдық құрылымға ие, тән өлгенде жан да жойылады.

Өмірдің мақсаты — бақыт, бірақ ол тән ләззаты мен өзімшілдік емес. Бақыт — рухтың қуанышты, жақсы көңіл күйі; оның маңызды алғышарты — ақыл-ой.

Аристотель

Аристотель адамды қоғамдық-мемлекеттік, саяси тіршілік иесі ретінде сипаттайды. Оның әлеуметтік табиғаты адамды жануарлардан да, адамгершілік тұрғыда жетілмегендерден де ерекшелендіреді.

«Егер кімде-кім өзін-өзі жеткілікті санап, ешқандай қарым-қатынасқа түсуге қабілетті болмай, оған қажеттілікті де сезінбесе, онда ол мемлекет элементін құрамайтын не жануар, не құдай болғаны».

Адамның тағы бір ерекше белгісі — ақылдылық: адам — ең алдымен ақыл-ой. Демек, адам — ақылға ие қоғамдық жануар.

Грек дәстүрінің айрықша қыры

Ерте грек философиялық антропологиясы мифология және дінмен сұхбаттаса дамыды. Алайда шығыстық дәстүрден маңызды айырмашылығы — адамның әлемге қатынасының ашықтығы және қоғамды өзгертуге бағытталған белсенді позиция.

Орта ғасырлардан жаңа заманға дейін: адамды қайта түсіну

Орта ғасырлар

Орта ғасырларда адам, ең алдымен, құдай бекіткен әлемдік тәртіптің бөлігі ретінде қарастырылды. Христиан дүниетанымында адам «құдайдың бейнесі және соған ұқсастығы» ретінде түсіндірілді.

Әлеуметтік тұрғыдан адам көбіне құдіретті тәртіптің бейжай қатысушысы ретінде сипатталып, құдаймен қатынасында төмен әрі әлсіз жаратылыс ретінде бағаланды.

Жаңа заман және жаңғырту дәуірі

Жаңа заманның философиялық антропологиясы қалыптасып келе жатқан капиталистік қатынастардың, гуманизм деп аталатын жаңа мәдениеттің және ғылыми білімнің ықпалымен орнықты.

Жаңғырту дәуірі философиясы адам мәселесін «жерге түсіріп», оны нақты өмір аясында шешуге ұмтылды: адамның әуел бастан күнәкарлығы туралы ілімге қарсы, адамның қайырымдылыққа, үйлесім мен кемелдікке табиғи ұмтылысын алға тартты. Бұл дәуірге гуманизм мен антропоцентризм тән.

Неміс классикалық философиясы және кейінгі бағыттар

И. Кант: қажеттілік пен еркіндік

Канттан бастап немістің классикалық философиясы адамды философиялық зерттеудің негізгі объектісіне айналдырды. Кантқа сәйкес, адам бір жағынан табиғи қажеттілікке бағынады, екінші жағынан адамгершілік еркіндік пен абсолюттік құндылықтарға қатысты.

Адамның әрекетінің түпкі принципі — категориялық императив: әрбір тұлға өзіндік мақсат, сондықтан ешқашан қандай да бір міндеттерді атқарудың құралы ретінде ғана қарастырылмауы тиіс.

Г. Гегель: рационализм және рух

Гегельдің антропологиялық концепциясы рационализмге сүйенеді: адамды жануардан ажырататын ең басты белгі — ойлау. Ол адамды рухани әрекеттің субъектісі, жалпы маңызды рух пен ақыл-ойдың тасымалдаушысы ретінде дәлелдеуге ұмтылды.

Тұлға индивидтен жоғары деңгейде адам өз жанын «шексіз, жалпы және еркін» деп сезінгенде басталады. Әлеуметтік өлшемде Гегель индивидтен гөрі әлеуметтік бүтіннің басымдылығын айқын көрсетеді.

К. Маркс: еңбек және қоғамдық болмыс

Маркс адамды түсінуде ең алдымен еңбек әрекетін алға тартады. Оның тұжырымы бойынша қоғамдық болмыс қоғамдық сананы анықтайды, ал қоғам тұлғаның қасиеттерін детерминациялайды.

Өмір философиясы

Өмір философиясы (Дильтей, Ницше) адам ерекшелігін өмір феномені арқылы түсіндіреді: бірде ол органикалық-биологиялық жақтан, бірде мәдени-тарихи мәнде пайымдалады. Мұнда ақыл-ойдан тыс қабілеттер — сезім, ерік, интуиция — алдыңғы қатарға шығады.

Көбіне санаға адам қылығының терең қайнар көзі саналатын бейсаналық қарсы қойылады.

Экзистенциализм

Экзистенциализм ең алдымен индивидуалды адам өмір сүруінің шынайылығына алаңдайды. Еркіндік табиғилықтан да, тұлғасыз күштерден де ізделеді.

Мұнда сезімнің өзі емес, сезіну, мазасыздану, алаңдау үдерісі маңызды болады: қысқа әсерлердің орнына ұзаққа созылатын көңіл күй басымдық алады.

Гуссерль феноменологиясы және философиялық антропология

Гуссерль феноменологиясы тұлға тұйықтығын еңсеруге ұмтылады: көңіл күй бастапқыдан-ақ сыртқы әлемге бағытталғандықтан, ол интенционалды деп түсіндіріледі.

Осы үрдістерді дамыта отырып, ХХ ғасырдың 30-жылдары Германияда Шелер мен Плеснер еңбектері арқылы адам мәселесін арнайы зерттейтін пән — философиялық антропология қалыптасты.

Тұлға мәселесі: индивидтен әлеуметтік мәнге дейін

Тұлға мәселесі философияда да, қазіргі қоғамдық практикада да ерекше маңызды. Тұлғаның даму деңгейіне көбіне жалпыадамзаттық мақсаттарды түсінуі және қоғамдық функцияларын атқарудағы жауапкершілік қатынасы әсер етеді.

Негізгі ұғымдар: адам, индивид, тұлға

Адам — жалпы тектік статусты бейнелейді.
Индивид — текке индивидуалдық тұрғыдан қатыстылықты білдіреді.
Тұлға — адамның өмірлік қызметіндегі қоғамдық көрсеткіштердің байлығын, яғни оның әлеуметтік мәнін ашатын күрделі ұғым.

Қалыптасу шарттары

Тұлғаның қалыптасуында әлеуметтік ортаның рөлі зор. Сонымен бірге тұлғаның қоғамнан салыстырмалы тәуелсіздігін де ескеру қажет: бұл — тұлға қалыптасуының қажетті шарты.

Тұлға қоғамдық өмірдің объектісі де, субъектісі де бола алады.

Еркіндік, қажеттілік және жауапкершілік диалектикасы

Тарих барысында тұлғаның рөлі көбіне қоғамдық еңбек бөлінісімен шартталып, адамның даралық ерекшелігі еленбей қалды. Ал тұлғаның жан-жақты дамуы гуманистік идеал ретінде адамзат тарихының мән-маңызын айқындайтын бастама болып саналады.

Сондықтан қоғамдық дамуда тұлғаның еркіндігі мен тарихи қажеттіліктің диалектикасын ескеру маңызды. Бұл өз кезегінде адамның еркіндігі мен жауапкершілігінің байланысында нақты көрініс табады.

Жатсыну мәселесі

Тұлға мәселесін, оның сыртқы және ішкі еркіндігін талдауда жатсыну проблемасын — оның себептерін, мәнін және тарихи формаларын — философиялық тұрғыдан қарастыру ерекше маңызды. Осы мағынада тұлға еркіндігін жатсынуды болдырмау және жою үдерісі ретінде түсіндіруге болады.