Банк ісі - қарыз капиталын жинақтаумен және оны бөлумен шұғылданатын кәсіпкерліктің ерекше түрі

Банктің экономиканың тиімді қызмет етуіндегі мәні мен рөлі

Банктік жүйе — нарықтық экономиканың ең маңызды әрі біртұтас құрылымдарының бірі, сондай-ақ несие жүйесінің негізгі буыны. Өйткені несие қатынастарының ауқымды бөлігі дәл банктер арқылы өтеді. Банктер мемлекет пен кәсіпорындардың, акционерлік қоғамдар мен жауапкершілігі шектеулі серіктестіктердің, сондай-ақ халықтың уақытша бос ақша қаражаттарын шоғырландырып, оларды іс жүзіндегі капиталға айналдырады.

Банктердің пайда болуы: қысқаша тарихи шолу

Кейбір ғалымдардың пікірінше, алғашқы банктер капитализмнің мануфактура кезеңінде Италияның жекелеген қалаларында (Венеция, Генуя) XIV–XV ғасырларда пайда болған. Басқа зерттеушілер банктердің бастауын одан да ертерек — феодализм дәуіріндегі төлемдегі делдалдық қажеттіліктерден іздейді. Қалай болғанда да, деректер банктердің даму тарихы өте ұзақ екенін көрсетеді.

«Банк» атауы итальян тіліндегі bank сөзінен тарайды, ол «орындық», «айырбас орны» деген мағына береді. Орта ғасырларда айырбас орындары сауда алаңдарында орналасып, ақша айырбастаушылар саудагерлердің салымдарын қабылдап, түрлі елдердің валюталарын айырбастауға маманданды. Уақыт өте келе олар салымдар мен өз қаражатын қарызға беріп, пайыз табуды үйренді — осылайша айырбастаушылар біртіндеп банкирлерге айналды.

Жиробанктер және қолма-қолсыз есеп айырысу

XVI–XVII ғасырларда Венецияда, Генуяда және Миланда саудагер клиенттер арасында қолма-қол ақшасыз есеп айырысуды жүзеге асыру үшін жиробанктер құрылды. Олар өз клиенттері арасында белгілі салмақ өлшеміне ие бағалы металдардан жасалған ақша бірліктерімен есеп айырысулар жүргізді. Бос ақша қаражаттары мемлекетке, қалаларға және артықшылықтары бар компанияларға қарызға беріліп отырды.

Банктердің экономикалық жүйедегі негізгі қызметтері

Банктер мен тауарлы-ақшалай қатынастардың дамуы тарихи тұрғыдан қатар жүріп, өзара тығыз байланысты болды. Банктер халық шаруашылығы қызметінің барлық деңгейіндегі басқарумен тікелей байланыса отырып, ұдайы өндіріс үдерісіне қатысушылардың экономикалық мүдделерін қанағаттандыруға ықпал етеді.

Қаржылық делдалдық: депозит пен несие қалай пайда болады?

Банктер нарықтық экономикадағы басты қаржылық делдалдар саналады. Қызмет үдерісінде олар ақша нарығында «тауарға» айналатын жаңа талаптар мен міндеттемелер туғызады. Мысалы, банк клиенттің салымын қабылдағанда жаңа міндеттеме — депозит қалыптастырады, ал қарыз алушыға несие бергенде жаңа талап — ссуда пайда болады. Дәл осы жаңа міндеттемелер мен талаптарды жасау үдерісі қаржылық делдалдықтың өзегін құрайды.

Орталық банк және екі деңгейлі жүйенің тұрақтылығы

Әлемдік тәжірибе көрсеткендей, мемлекеттің Орталық банкке кең өкілеттік беруі екі деңгейлі банк жүйесінің тиімді жұмыс істеуін қамтамасыз етеді. Орталық банк эмиссиялық құқық негізінде жалпы мемлекеттік тұрақтандыру саясатын және тауар-ақша тепе-теңдігін сақтауға бағытталған шараларды жүргізеді.

Әртүрлі көздерден ақша капиталын жинау арқылы банктер жалпы ақша қаражаттарының «тобын» құрып, оны жұмыс істеп тұрған капиталға айналдырады. Нәтижесінде олар әртүрлі шарттармен несиеге деген қажеттілікті қанағаттандыра алады. Шаруашылық органдар мен тұрғындардың қаржылық-несиелік қызмет көрсетуін ұйымдастыру экономиканың дамуында ерекше мәнге ие.

Нарықтық экономикадағы банктердің ықпалы

Нарықтық экономикада банктер қаржылық капитал ағындарының негізгі торабын құрайды және нақты экономиканың дамуына жанама әрі тікелей ықпал етеді. Олар делдалдық қызмет шеңберінен шығып, ұдайы өндірістің барлық фазасына араласады. Несиелеу, қолма-қолсыз есеп айырысу, төлем тәртібін сақтау арқылы банктер қоғамдық өнімнің тоқтаусыз қозғалысын қамтамасыз етеді.

Банктер өз қызметін атқару барысында функционалдық (экономикалық), салалық (министрліктер, компаниялар, фирмалар) және аймақтық (жергілікті органдар) басқару құрылымдарымен тығыз байланыста жұмыс істейді. Сондықтан олардың клиенттер алдындағы жауапкершілігі әкімшілік емес, ең алдымен экономикалық сипатқа ие.

Қазақстан жағдайы: реформалар, теңге және жаңа міндеттер

Қазақстанның нарықтық экономикаға көшуімен банктердің алдында жаңа мүмкіндіктер ашылды. Жекешелендіру мен мемлекетсіздендіру нәтижесінде жеке меншік, ұжымдық және акционерлік меншік түрлері кеңейіп, кооперативтік қозғалыс күшейді, аралас меншік негізінде жаңа кәсіпорындар құрылды. Нарықтық қатынастардың тереңдеуі банктердің қоғамдағы және экономикадағы рөлін арттырды: әміршіл-әкімшіл тәсілдердің орнын экономикалық әдістер басты.

Мемлекеттік меншіктегі кәсіпорындарды жекешелендіру және қайта құруда банктік жүйенің рөлі маңызды болды. Осыған байланысты банк реформасының негізгі міндеттерінің бірі — кәсіпорындардың жекешеленуіне және жеке экономика секторының қалыптасуына қолдау көрсету. Реформа инвестициялық қорлардың рөлін арттыру, жекешелендірілген кәсіпорындарды сауықтыруға көмектесетін институттарды дамыту, сондай-ақ жеке сектордың банктен несие алу мүмкіндігін кеңейту бағыттарын қамтиды.

Қорытынды

Банк ісі — қарыз капиталын жинақтаумен және оны бөлумен шұғылданатын кәсіпкерліктің ерекше түрі. Қазіргі таңда банктердің экономикадағы маңызы олардың атқаратын көпқырлы қызметтері арқылы анық көрінеді: олар төлем айналымын ұйымдастырады, капиталды қайта бөледі, ақша айналымын реттеуге қатысады және экономикалық өсудің қаржылық негізін қалыптастырады.