Валюталық реттеу мен валюталық бақылауды жүзеге асыруға және валюталық операциялардың барлық түрлерін жүргізуге құқылы
Қазақстан Республикасының банк жүйесі
Қазақстан Ұлттық банкі: мәртебесі, міндеттері және атқаратын қызметтері
Қазақстан Республикасының Орталық банкі еліміз тәуелсіздік алғаннан кейін КСРО Мембанкі Республикалық кеңесінің негізінде 1990 жылдың желтоқсанында бастапқыда Қазақстанның мемлекеттік банкі ретінде құрылды. 1995 жылдың наурызынан бастап ол Қазақстан Ұлттық банкі деп аталады.
Құқықтық негізі және есептілігі
Қазақстан Республикасының Ұлттық банкі — Қазақстан Республикасының Орталық банкі. Ол банк жүйесінің жоғары деңгейін білдіреді және өз қызметін Қазақстан Республикасы Президентінің 1995 жылғы 30 наурыздағы «Қазақстан Республикасының Ұлттық банкі туралы» заң күші бар Жарлығы негізінде жүзеге асырады. Аталған жарлыққа сәйкес Ұлттық банк Президентке есеп береді.
Сонымен қатар Ұлттық банк өз қызметінде Қазақстан Республикасының Конституциясын, өзге де заңдарды, сондай-ақ халықаралық шарттар мен келісімдерді басшылыққа алады.
Халықаралық өкілдік және артықшылықтар
Қазақстан Ұлттық банкі басқа елдердің орталық банктерімен және өзге де банктермен қарым-қатынаста, халықаралық банктерде және қаржы-несие ұйымдарында Қазақстан Республикасының мүддесін білдіреді.
Ұлттық банк пен оның бөлімшелері салықтардың, алымдар мен баждардың, оның ішінде кеден бажының барлық түрлерін төлеуден босатылады.
Ұйымдық-құқықтық мәртебесі
Қазақстан Ұлттық банкі — заңды тұлға. Оның дербес балансы болады және өзіне қарасты бөлімшелерімен бірге біртұтас құрылым құрайды. Банк республиканың кез келген аумағында және одан тыс жерлерде өз басқармасын және басқа да бөлімшелерін ашуға құқылы.
Ұлттық банк өз жұмысын Үкіметпен келісіп, тұрақты түрде кеңесе отырып жүргізеді.
Негізгі міндеті
Қазақстан Ұлттық банкінің негізгі міндеті — Қазақстан Республикасы ұлттық валютасының ішкі және сыртқы тұрақтылығын қамтамасыз ету.
Ішкі тұрақтылық
Ақша айналысы мен баға тұрақтылығына бағытталған саясат арқылы ұлттық валютаның құнын қорғау.
Сыртқы тұрақтылық
Валюталық реттеу мен бақылау тетіктері арқылы сыртқы экономикалық тұрақтылықты қолдау.
Қосымша міндеттері мен функциялары
- Қазақстан экономикасының дамуына және оның дүниежүзілік экономикаға кірігуіне ықпал ету мақсатында ақша айналысы, несие, банктік есеп айырысу және валюталық қатынастар салаларында мемлекеттік саясатты әзірлеу және жүргізуге қатысу.
- Ақша, несие және банк жүйесінің тұрақты болуын қамтамасыз етуге жәрдемдесу.
- Кредиторлар мен банк салымшыларының, сондай-ақ банктер мен өзге ұйымдардың клиенттерінің мүддесін қорғау: банктердің және шетел валютасын сатып алу, сату және айырбастау операцияларын жүзеге асыратын ұйымдардың қызметін реттейтін актілерді қабылдау және олардың орындалуын бақылау.
Ақша-несие саясаты және реттеу құралдары
Қазақстан Ұлттық банкі айналыстағы ақша көлемін реттеу арқылы мемлекеттік ақша-несие саясатын жүргізеді. Сондай-ақ банкноттар мен тиындардың эмиссиясын жүзеге асыратын негізгі институт болып табылады.
- Республика аумағында банктер мен еншілес банктер ашуға рұқсат беру.
- Банктердің, сондай-ақ шетел валютасын сатып алу, сату және айырбастау операцияларын жүзеге асыратын ұйымдардың қызметін қадағалау және пруденциялық нормативтер белгілеу.
- Ресми мөлшерлемелерді өзгерту арқылы банктердің пайыздық мөлшерлемелері деңгейіне ықпал ету.
- Валюталық реттеу мен валюталық бақылауды жүзеге асыру және валюталық операциялардың барлық түрлерін жүргізу.
Басқару құрылымы
Қазақстан Ұлттық банкінің басқару органдары — Басқарма және Директорлар кеңесі (Директорат). Ұлттық банкінің Басқармасы мен Төрағасы банктің қызметі үшін жауап береді.
Ұлттық банктің құрамына департаменттер мен дербес қызметтерден тұратын орталық аппарат, сондай-ақ өңірлік бөлімшелер (облыстық филиалдар) кіреді.
Қаржыландыруы және капиталы
Ұлттық банк өз шығындарын өз қаражаты есебінен өтейді. Оның қаражаты жарғылық капиталдан, резерв капиталынан, қайта бағалау шоттарынан және арнайы провизиялардан құралады.
Жарғылық капитал
20 млрд теңге мөлшерінде қалыптасады және банктің міндеттемелерін қамтамасыз етеді. Мемлекеттік бюджеттен бөлінген қаражаттан, мемлекет берген негізгі қорлардың құнынан және Ұлттық банктің пайдасынан құралады.
Резерв капиталы
Жарғылық капитал мөлшерінде қалыптасады. Таза табыс есебінен толықтырылып, жүргізілген операциялар бойынша ықтимал шығындарды өтеуге бағытталады.
Қорытынды
Қорыта айтқанда, орталық банктің атқаратын қызметтері өзара тығыз байланысты. Мемлекетке және банктерге несие беру барысында Ұлттық банк несиелік айналым құралдарының ұсынысына ықпал етіп, үкіметтік міндеттемелерді шығару және оларды өтеу тетіктері арқылы пайыздық мөлшерлемелер деңгейіне әсер етеді. Бұл оның банк жүйесіндегі ерекше орнын айқындап, негізгі функциясы — ақша-несиелік реттеуді — тиімді орындауға қажетті объективті алғышарттар қалыптастырады.