Тегінде Азия мен Қазақстанды, Оңтүстік Сібірді қоныстанған ежелгі тайпалардың өркендеу тарихы орасан қызық
Ә. Марғұлан — қазақ мәдениетінің тарихшысы: археолог, фольклоршы, этнограф және қазақтанушы
Қазақстан ғылымында этноархеологиялық жаңа бағыттың негізін академик Әлкей Марғұлан қалады. Этноархеологияның басты зерттеу нысаны — халықтың материалдық мәдениеті, ал пәні — адамдардың іс-әрекет ерекшеліктері мен әлеуметтік қатынастарының өзіндік болмысы. Кең байтақ қазақ жеріндегі сан алуан ескерткіштер мен әлі толық ашылмаған тарихи-мәдени құбылыстарды жаңаша пайымдауда бұл ғылымның әдіс-тәсілдері айрықша рөл атқарады.
Әлкей Хақанұлының бай мұрасы, әсіресе Отан тарихын зерттеудегі методологиялық ұстанымдары, бүгінгі ғылыми өзгерістермен үндеседі. Ол — қазақтар туралы гуманитарлық білімнің тұтас саласын ұйымдастырушы, тынымсыз еңбегімен ерекшеленген табанды ғалым. Сырттай сабырлы көрінгенімен, ішкі әлемі сезімтал, тағдырдың талай соққысын көрген нәзік жан еді.
Зерттеу өзегі және бүгінгі өзектілік
Ә. Марғұланның қазақ тарихының ерте және орта ғасырлар кезеңіне арналған зерттеулері өз замандастары еңбектерінен оқшаурақ тұр. Бұл мәселені бүгінгі тарих ғылымындағы өзгерістер аясында қарастырғанда екі бағыт айқындалады:
- Отан тарихының ерте және орта ғасырлық кезеңдерін талдаудағы Марғұлан ұстанымдарының ерекшелігі және олардың қазіргі кезеңдегі тиімділігі.
- Марғұлан өмір сүрген дәуірде қазақ қоғамының өркениеттік ерекшеліктерін ашық әрі кеңінен жазудың зерттеуші үшін қолайсыз болуы, соған қарамастан ғалымның бұл тақырыпқа батыл баруы.
Соңғы 10–15 жыл көлемінде Отан тарихының, әсіресе көне кезеңдерінің айналасында пікірталастар жиіледі. Қайшылықты көзқарастардың болуы табиғи құбылыс болғанымен, ұлт тарихының бастапқы дәуірлерінен бүгінгі күнге дейінгі сабақтастықтың ғылыми моделін жасау ісінде әлі де кемшіліктер бар екенін мойындаған жөн.
Ежелгі мәдениеттер мен тарихи сабақтастық
Ежелгі қазақ жерінде тамыр жайған сақ, үйсін, қаңлы мәдениеттері мен бүгінгі қазақ мәдениеті арасындағы, сондай-ақ Түрік қағанаты (Батыс және Шығыс), Қарахандар мемлекеті мен Қазақ мемлекеттілігі арасындағы тарихи жалғастықты жаңа методологиялық тұрғыдан саралау маңызды. Бұл процесс бүгінгі күні де жүріп жатыр.
Сақтар туралы пікірталас
Б.з.д. соңғы мыңжылдықта сақтардың тегі мен тілі туралы тұжырымдар әркелкі: бір тарап оларды ирантілді мәдениетке жақындатса, екіншісі түркітілді халықтарға бейім дейді.
Тарихи кезеңнің ерекшелігі
Бұл дәуірде тіл мен салт-дәстүрдің қалыптасу үдерісі жүріп жатқандықтан, халықтар арасында өзара ықпалдасу, ортақ ұғымдар мен сөздердің таралуы табиғи құбылыс болды.
Парсылар мен сақтарды айқын ажырататын ислам діні ол кезеңде әлі орнықпаған еді. Сондықтан тіл мен мәдениетте өзара жақындық басым болды. Түркі және парсы тілдеріне ортақ көптеген сөздер мен ұғымдардың бір бөлігі дәл осы уақыт кеңістігінде пайда болып, кейін әр тілдің төл қабатына сіңді. Наурыздың жыл басы ретінде кең танылуы да осы үрдістермен сабақтас болуы ықтимал.
Ұқсас ықпалдасу ғұн, моңғол және түркі халықтарының арақатынастарында да байқалады. Б.з.д. мыңжылдықтың соңы мен біздің дәуіріміздің алғашқы мыңжылдығында өзара араласу нәтижесінде бүгінгі қазақ және Орталық Азия халықтарының мәдениеті мен тілінің бастапқы қалыптасу дәуірі айқындалды. Демек, ең кемі үш мың жылдық тарих аясында үзіліссіз жүріп отырған ортақ өзек бар.
Марғұлан тұжырымдары: қола дәуірінен қазақ өнеріне дейін
1966 жыл — «Ежелгі мәдениет куәлары»
Тегінде Азия мен Қазақстанды, Оңтүстік Сібірді қоныстанған ежелгі тайпалардың өркендеу тарихы орасан қызық. Бұлардың қола дәуірінің өзінен көріне бастағаны белгілі. Ол кездегі тайпалар мыс, қалайы, алтын, күміс қорытуды жақсы біліп, одан неше түрлі қару-жарақ, әсем бұйым, әшекей дүниесін шығара білген… Бұл қола дәуірінде қалыптасқан өрнек-нақыштар бергі кезге дейін ұмытылмай, ең соңында қазақ халқының өнеріне негіз болып шығады.
Марғұлан еңбектерінде қазақ жеріндегі алғашқы мәдениет үлгілерін жасаған халықтар «сырттан келіп, ағартушылық міндетін атқарып, кейін өзге өңірлерге ығысып жоқ болды» деген үстірт пікір жоққа шығарылады. Керісінше, олар қазіргі қазақ жерінің автохтонды, яғни жергілікті жұрты ретінде қарастырылады.
Қазақстан өлкесі кейбір үстірт қарайтын адамдардың айтқанындай, тарихи мәдениеттің сілемі жоқ, тек қана жосын жүрген аңның мекені емес… Мұнда да күрделі цивилизация болған: алтын-күмістен жасалған бұйымдар, әсем көзелер, тас мүсіндер, тас жазулар, сәулетті күмбездер, тас сарайлар, қалалар…
Бұл — қазақ жерін ұзақ жыл археологиялық тұрғыдан зерттеген ғалымның тәжірибеге сүйенген қорытындысы.
Марғұлан пікірінің құндылығы оның археологиямен шектелмей, рухани мәдениетті де өнертанушы әрі фольклортанушы ретінде қатар зерттеуінде. Әртүрлі тарихи кезеңдер арасындағы тікелей сабақтастық туралы ойлары 1940-жылдардағы еңбектерінде көрініп, 1980-жылдары концептуалдық деңгейде тиянақталды.
Археологиялық айғақтар және Беғазы–Дәндібай феномені
Байырғы және ортағасырлық түркілерге — қазақтардың ата-бабаларына қатысты қорғандарды табуға әрі зерттеуге ұмтылған Әлкей Хақанұлы көптеген қабір-ескерткіштерді ашты. Зерттеу тереңдеген сайын ол түркілерге тікелей қатысты емес, қола дәуіріне тән ескерткіштерді де молынан анықтады. Ақырында ғылым үшін аса маңызды жаңалық — Беғазы–Дәндібай мәдениетінің феноменін ашып, дәлелдеген Марғұлан екені айқындалды.
Есік қорғаны
«Алтын адам» кешенімен бірге табылған қазынаның жергілікті үйсін жұртына қатыстылығы туралы тұжырымдары ғылыми назар аудартты.
Қарғалы, Кеген өңірі
Ғұн–үйсін кезеңінің көркем өнерін сипаттайтын алтын әшекейлер мен алқалар табылған аймақтар ретінде аталады.
Кең география
Көкшетау, Бурабай, Сарысу, Тоқырауын, Елек, Еділ бойы, Торғай өңірі секілді кең аумақтағы ою-өрнек пен бұйымдар өзара байланыстарды аңғартады.
Ортағасырлық деректерге сүйену: Дулати мен Қыдырғали би
Марғұлан қазақ халқының өркениеттік қалыптасуын зерттеуде ортағасырлық тарихшылар Мұхаммед Хайдар Дулати мен Қыдырғали би Қасымұлының еңбектеріне сүйенді. Ол бұл екі тұлғаны қазақ халқының тарихшылары ретінде қарастырды.
Мұхаммед Хайдар Дулати
1941 жылы Марғұлан «Мұхаммед Хайдар — қазақтың тұңғыш тарихшысы» атты мақаласын жариялап, кейін оны толықтырып қайта бастырды. Бұл — «Тарих-и Рашиди» авторының қазақ халқы мен мәдениетіне тікелей қатысын айқындауға арналған алғашқы маңызды қадамдардың бірі.
Маңызды байқау
«Қазақ» және «қазақылық» ұғымдарының деректе бірнеше рет қолданылуы сол кезеңдегі өмір салтының ерекшелігін, көшіп-қону еркіндігін және көрші жұрттардан айырмашылығын танытады.
Қыдырғали би Қасымұлы
Марғұлан Қыдырғали бидің «Тарих-и Оразмұхаммед» еңбегін дерек көзі ретінде арнайы талдауға ұсынды. «Күміс сандық құпиясы» атты зерттеуінде Оразмұхаммед сұлтан кітапханасы туралы айта отырып, ортағасырлық қазақ қоғамына қолжазба мәдениеті де тән болғанын көрсетеді.
Жазба мәдениетінің айғағы
XVI ғасырдағы қазақтардың араб әрпімен жазған хаттары жазу дәстүрінің қалыптасқанын, оның өзбек, түркімен, татар орталарындағы деңгеймен шамалас болғанын аңғартады.
Сондай-ақ Марғұлан Қыдырғали би еңбегінің тілі қазақ тіліне өте жақын екенін атап, оны қазақша-шағатайша тілдік сипатта бағалауға болатынын айтады. Осы негізде «Тарих-и Оразмұхаммедті» қазақ жазба мәдениетінің алғашқы үлгілерінің қатарына жатқызуға толық негіз бар деген тұжырым жасайды.
Қорытынды
Әлкей Марғұланның мол мұрасы қазіргі тарих ғылымындағы және мәдениетіміздегі іргелі өзгерістермен үйлеседі әрі болашаққа қызмет ететін рухани байлық санатына жатады. Оның шығармашылығын бір ғана саламен шектеу қате: ғалым археологиялық деректерді жазба мұралармен, жазба деректерді аңыз-жырлармен, ал ауыз әдебиетін қайтадан тарихи айғақтармен сабақтастыра зерттеді.
Дәл осы кешенді тәсіл халқымыздың көмескі тартқан тарихи әлемін айқындауға мүмкіндік берді. Мұндай ғылыми мәдениет кейінгі буын зерттеушілерге де, білім алушы жастарға да үлгі.
Пайдаланылған әдебиеттер
- Марғұлан Ә. Ежелгі мәдениет куәлары. Алматы, 1966. 4-б.
- Сонда. 6-б.
- Марғұлан Ә. Ойсылқара. Жұлдыз, 1984, №4. 175-б.
- Марғұлан Ә. Қорқыт ата өмірі мен эпостары. Жұлдыз, 1983, №3. 143-б.
- Марғұлан Ә. Мұхаммед Хайдар — қазақтың тұңғыш тарихшысы. Әдебиет және искусство. Алматы, 1941. 36-б.
- Қазақ әдебиеті, 2004. 1-қаңтар. 3-б.
- Сонда. 3-б.
- Ж. Исахметұлы, Р. Алиханова. Тараз мемлекеттік педагогикалық институты; Тараз мемлекеттік педагогикалық институты жанындағы Кіші ғылым академиясы; Жамбыл облыстық «Дарын» мектеп-интернаты. Тараз қ.