Сайлаудағы тиімді бағыт теориясы туралы қазақша реферат
Тиімді таңдау теориясы: сайлаушы мінез-құлқын түсіндірудегі ықпалды тәсіл
Сайлаушы мінез-құлқын зерттеудегі маңызды бағыттардың бірі — тиімді таңдау теориясы. Бұл бағыт американдық саясаттану мектебінде кең тараған. Теорияның түпкі ойы: саясат саласында адамдар балама мақсаттарды салыстырып, мүмкін болатын нәтижелерді есепке алып, өз мүддесін барынша тиімді жүзеге асыруға саналы түрде ұмтылады.
Бұл тәсіл әлеуметтік-психологиялық және социологиялық әдістерден бір қырынан ерекшеленеді: ол индивидке әсер ететін сыртқы факторлардан гөрі, адамның ішкі уәжіне, есеп-қисабына, пайдалы шешім қабылдау логикасына көбірек мән береді. Теория өкілдерінің пайымдауынша, саяси белсенділікте шешуші рөлді жеке тұлғаның тиімді мүддесі атқарады.
А. Даунс және «нарықтық демократия» қисыны
Осы мектептің танымал өкілі, «нарықтық демократия» тұжырымының авторы А. Даунс дауыс беру туралы шешімді де күнделікті өмірдегі шешімдер сияқты қабылдайды деп есептейді:
«Кез келген тиімді адам басқа шешімдерді қалай қабылдаса, дауыс беруге қатысты шешімді де солай қабылдайды: егер кіріс шығыстан жоғары болса, онда ол дауыс береді; ал олай болмаған жағдайда — қалыс қалады».
Дегенмен, зерттеушілердің бір бөлігі мұндай түсіндіру кейде тым қарапайым болатынын атап өтеді: әсіресе сайлау дәстүрі орныққан шағын аумақтарда ғана шамамен нәтиже беруі мүмкін. Соған қарамастан, тарихи тәжірибе де, қазіргі үрдістер де сайлау мінез-құлқында материалдық есептің рөлін жоққа шығармайды.
Тарихи тәжірибе: парақорлық пен дауысты сатып алу феномені
Патша өкіметі тұсындағы Қазақстан жерінде ұйымдастырылған болыстық сайлауларда дауысты сатып алу, пара беру сияқты құбылыстардың болғаны белгілі. Бұл жөнінде Ш. Уәлиханов болыстар жүйесін сынап, сайланған әкімнің пара алу мен пара беруге бейім болатынын атап көрсеткен.
Абай да сайлау арқылы келген биліктің моральдық салмағына күмән келтіріп, сатып алынған биліктің қадірі болмайтынын ашына жазған. Бұл ойлар билік пен сайлау мәдениетінің сапасы қоғамның әділет түсінігіне тікелей әсер ететінін аңғартады.
Қазіргі тәжірибе: уәде, сыйлық және материалдық күтім
Бүгінгі қазақстандық тәжірибеде сайлау алдында сыйлық ұсыну, тегін ойын-сауық шараларын ұйымдастыру сияқты тәсілдердің кездесетінін жоққа шығару қиын. Сонымен бірге, сайлау науқаны кезінде кандидаттардың бағдарламалары көбіне сайлаушылардың материалдық жағдайын жақсартуға қатысты уәделерге сүйенеді.
Мәселен, 2004 жылғы Парламент Мәжілісіне депутаттарды сайлау науқанында АИСТ сайлау блогы жалақы кемінде 30 000 теңге, зейнетақы кемінде 15 000 теңге болады деп уәде еткені айтылды. Жалпы, мұғалімдер мен дәрігерлер жалақысын, зейнетақыны көтеруге уәде етпеген кандидат өте сирек кездеседі.
Экологиялық (географиялық) фактор: аймақ, этнос және дәстүр ықпалы
Сайлаушы мінез-құлқын зерттеудегі келесі бағыт — экологиялық немесе географиялық факторлардың ықпалын анықтау. Бұл тәсіл сайлаушылардың тұратын аймағына байланысты белсенділік деңгейін салыстыруға мүмкіндік береді. Берілген деректер бойынша белсенділік деңгейі жоғары аймақтар ретінде Солтүстік, одан кейін Шығыс және Орталық аймақтар аталады.
Солтүстік пен Шығыс, сондай-ақ Орталық аймақтарда орыс ұлты өкілдерінің үлесі салыстырмалы түрде жоғары екенін ескерсек, ықпал ететін факторлардың бірі ретінде этникалық құрам та қарастырылады. 2004 жылғы сайлауға қатысу туралы сұраққа «иә» деп жауап бергендердің ішінде орыс ұлты өкілдерінің үлесі жоғары болғаны көрсетіледі.
Географиялық факторлар қатарына қазақ жүздерінің орналасу ерекшелігін де қосуға болады. Себебі дауыс беру кезінде, әсіресе ауылдық жерлерде, сайлаушы таңдауының бір қырына үміткердің шыққан руы ықпал етуі мүмкін. Бұл үрдіс Оңтүстік аймақ тұрғындары арасында көбірек байқалатыны айтылады.
Сайлау — мемлекет дамуын айқындайтын тетік
Қазақстан азаматтары сайлауға қатысу арқылы демократиялық институттардың негізгі элементін іске асырады. Сайлау барысы мен нәтижелері мемлекет дамуының сипатына әсер ететіні анық. Тәуелсіздік жылдарындағы сайлау науқандары азаматтық қоғам мен құқықтық мемлекеттің қалыптасуында маңызды кезеңдер ретінде көрінді: олардан демократиялық дамудың жетістіктерін де, олқылықтарын да байқауға болады.
Қорытындылар: сайлаушы таңдауының көпфакторлы табиғаты
Жүргізілген талдау қазақстандық сайлаушылар мінез-құлқына әлеуметтік-демографиялық көрсеткіштермен қатар географиялық және экономикалық факторлардың да ықпал ететінін көрсетеді. Білім деңгейі, кәсібі, жасы, жынысы сияқты сипаттамалар сайлау шешімін қалыптастыруда маңызды орын алады.
Тиімді таңдау теориясы тұрғысынан қарастырғанда, қоғамдағы келеңсіз тәжірибелердің қайталанбауы үшін елдің экономикалық ахуалын көтеру қажет. Сонымен бірге, қазақстандық саяси шындықтың бір ерекшелігі ретінде әкімшілік ресурсты пайдаланудың жылдан-жылға күшеюі байқалады. Бұл құбылыс бір жағынан азаматтарды сайлаудан саналы түрде бас тартуға итермелеп, қарсылық не бейтарап топтың санын ұлғайтуы мүмкін; екінші жағынан, кеңестік дәуірдегі бағыныштылық психологиясының қайта күшею қаупін арттырады.
Дегенмен, сайлауда дауыс беру және сайлану құқығын жүзеге асыруда кемшіліктер болғанымен, бұл құқық белгілі бір деңгейде қамтамасыз етіледі. Соған қарамастан, қазақстандық электорат сайлау нәтижесіне әрдайым жоғары қызығушылық таныта бермейді: көптеген жағдайда партиялар мен бағдарламалардан гөрі сайлау науқаны кезінде айтылған уәделер көбірек назарға ілігеді.
Сенім мәселесі және дауыс құны
Сайлау кейде «нәтижесі алдын ала белгілі», «жоғары жақтағыларға керек ойын» ретінде қабылданады. Мұндай жағдайда азамат өз дауысының маңызын төмен бағалап, жеке қатысуының тиімділігіне қатысты сенімсіздік танытады. Сайлау жүйесі мен сайлау процесінің демократиялық қағидаттарға сай жүргізілуі ғана бұл қатысу сипатын біртіндеп өзгерте алады.
Сонымен қатар, Ресей сайлаушыларымен салыстырғанда Қазақстанда дауыс беру кезінде партия мен бағдарламадан гөрі үміткердің жеке тұлғасы, оның мүмкіндігі, үміткермен жеке таныстық сияқты факторлардың ықпалы басымырақ екені айтылады. Бұл ерекшелік сайлау мәдениетін күшейту, бағдарламалық бәсекені арттыру және қоғамдық сенімді нығайту қажеттігін көрсетеді.
Қысқаша түйін
- Сайлаушы шешімі көбіне пайда–шығын есеп-қисабына тіреледі.
- Аймақ, этнос, дәстүр — дауыс беру белсенділігіне әсер ететін қабаттар.
- Уәделер мен қысқа мерзімді материалдық күтім бағдарламалық талқылауды ығыстырып жіберуі мүмкін.
- Сенім артпайынша, қатысу да, жауапкершілік те әлсірейді.
Ойлануға сұрақтар
Дауыс беру туралы шешіміңізге қандай фактор көбірек ықпал етеді: бағдарлама ма, тұлға ма, әлде нақты уәде ме?
Сайлау нәтижесіне сенім деңгейі азаматтық белсенділікті қалай өзгертеді?
Аймақтық және дәстүрлік ерекшеліктерді ескере отырып, бағдарламалық бәсекені қалай күшейтуге болады?