Қазақстанда маркстік идеялардың таралуы туралы қазақша реферат
Ресейдегі революциялық қозғалыс және оның қазақ даласына ықпалы
ХІХ ғасырдың соңына қарай Ресей империялизм дәуіріне аяқ басып, дүниежүзілік революциялық қозғалыстың маңызды орталықтарының біріне айналды. Осы кезеңде “Жұмысшы табын азат ету жолдарындағы күрес одағы” секілді ұйымдар мен олардың идеялары қазақ даласына да тарай бастады.
Бұл идеяларды таратушылардың қатарында Қазақстанға жер аударылған орыс революционерлері, әсіресе социал-демократтар болды. Олар өздерімен бірге тыйым салынған құпия әдебиеттерді, патша өкіметіне қарсы прокламацияларды әкеліп, жергілікті тұрғындар арасында таратты.
Қазақ еңбекшілерінің пролетариаттануы және әлеуметтік өзгерістер
Негізгі үрдіс
Бұл кезеңде қазақ еңбекшілерінің пролетариаттану үдерісі жедел қарқынмен жүрді: малынан, шабындық жерлерінен айырылған кедей шаруалар көшпелі тіршіліктен қол үзіп, күнкөріс үшін еңбек нарығына ағылды.
“Восточное обозрение” газетінің тілшісі бұл құбылысты көшпелі халықтың мал шаруашылығынан ажырап, егіншілікке де, дербес өнеркәсіп еңбегіне де толық көше алмауының салдары ретінде сипаттады. Соның нәтижесінде арзан жұмыс күші көбейіп, табиғи байлығы мол далада жаңа әлеуметтік топ — жұмысшылар мен пролетариат қалыптаса бастады.
Ұлттық кадрлардың қалыптасуы
Қазақ шаруаларының еңбек нарығына шығуы пролетариаттың ұлттық кадрларын жасақтаудың алғышарттарының бірі болды.
Көпұлтты жұмысшы ортасы
Қазақстанда көпұлтты пролетариаттың пайда болуы таптық сананы шыңдауға және ұлттық оқшауланудан арылуға қолайлы жағдай жасады.
Әсіресе орыс жұмысшылары мен саяси жер аударылғандар қазақ жұмысшыларымен революциялық тәжірибе бөлісіп, стихиялы қарсылықтан саналы, ұйымдасқан әрекетке көшу жолдарын үйретті. Мұны байқаған Дала өлкесінің генерал-губернаторы 1883 жылғы есебінде саяси себеппен жер аударылғандарды дала облыстарына жіберуді тоқтатудың дұрыстығын атап көрсетуге мәжбүр болды.
Баспасөздің рөлі: марксизм идеяларының таралу арналары
Патша өкіметінің қатаң бақылауы мен шектеулері Ресейде марксизм идеяларының таралуын бәсеңдетудің орнына, керісінше, оны жеделдетті. Бұл үрдісте күнделікті баспасөз айрықша рөл атқарып, революциялық қозғалыстың мақсаттарын және жұмысшылар мен шаруалардың өзара байланысын түсіндіруге ықпал етті.
“Искра” газеті және Қазақстан
Жалпыорыстық большевиктік “Искра” газеті Қазақстанға да жетті. Оны Ұлытау, Атбасар, Есіл, Ақмешіт маңы мен Қарсақпай жұмысшылары арасында алғаш таратушылардың бірі ретінде Иван Деев пен Сабыр Шарипов аталады.
Олар көбіне Орта жүздің Бағаналы елінде паналаған. Архив деректерінде осы өңірдің сауатты азаматтары Ахмет Байтұрсынов басқарған “Қазақ” газетінің шығуына да атсалысқаны көрсетіледі.
“Искра” корреспонденциялары: темір жол құрылысы және жұмысшы тағдыры
Ұлы Сібір магистралі
“Искраның” 2-нөмірінде “Ұлы Сібір магистралы бойында” атты, авторы көрсетілмеген хат жарияланып, темір жол қоғамының шонжарлары жыртқыш бейнеде әшкереленді.
Орынбор–Ташкент құрылысы (1902)
1902 жылғы қаңтардағы нөмірде Орынбор–Ташкент темір жолын салған жұмысшылардың ауыр жағдайы жазылды: мердігерлер тарапынан тонау, заңсыз айыппұл, жалақыны дұрыс есептемеу және ұстау сияқты әділетсіздіктер көрсетілді.
Ташкент темір жолы (1903)
1903 жылғы 1 ақпандағы нөмірде жұмысшылардың сабанмен жабылған жеркепелерде тұратыны, сапасыз тамақпен күн көретіні айтылып, 450 шақырымдағы Орынборға арыз айтуға жаяу шыққан адамдардың ішінде 46 жұмысшының жолда аяздан қаза болғаны жан түршігерлік оқиға ретінде берілді.
Ерекше екпін
Корреспонденциялар темір жол құрылысының жақын арада аяқталатынын айта отырып, алғашқы пойыздың қанаушылықтың “тозағында” қаза тапқан жұмысшылардың сүйегін басып өтетіні туралы кекесінге толы оймен түйінделді.
1905 жыл: манифест, жаңа газеттер және отарлау саясатының сыналуы
Патша өкіметі революциялық толқыннан қауіптеніп, 1905 жылғы 17 қазандағы манифест арқылы бірқатар саяси бостандықтарды, соның ішінде баспасөз бостандығын жариялады. Соның нәтижесінде әр өңірде жаңа газеттер пайда болды.
“Новая жизнь” және қазақ даласындағы ахуал
1905 жылғы қазанның соңында Петербургте шыққан “Новая жизнь” газеті қазақ даласындағы әскери бөлімдерде де толқулар болғанын, олардың Ташкент, Жаркент және өзге гарнизондарды қамтығанын хабарлады.
1905 жылғы 1 желтоқсандағы нөмірінде Орал облысы қазақтарының ауыр жағдайы туралы корреспонденция жарияланып, отарлау саясаты сынға алынды. Онда Ресейдің ішкі губернияларынан қоныс аударушыларды орналастыру үшін қазақтардың өңделген жерлерінің тартып алынғаны, кей өңірлерде егіншілікпен айналысатын қазақтарға егіндік жердің қалдырылмағаны айтылды. Орман-тоғайдан да айырылған жұрттың отынға бір тал шыбық таппай отырғаны көрсетіліп, “Қазақтар енді қайтеді?” деген қынжылыс білдірілді.
1910–1911 жылдар: өнеркәсіптік өрлеу және Қазақстандағы жұмысшы қозғалысының баяу дамуы
1910–1911 жылдары Ресейде экономикалық жағдай өзгеріп, өнеркәсіптік өрлеу байқалды. Алайда Қазақстанның экономикалық және саяси дамуының өзіндік ерекшеліктеріне байланысты жұмысшы қозғалысының өрлеуі Ресейдің орталық аймақтарымен салыстырғанда баяу әрі кешеуілдеп жүрді.
Бұл жылдары Қазақстан жұмысшылары көбіне экономикалық сипаттағы жекелеген талаптар төңірегінде ғана қарсылық білдірді. Мәселен, 1910 жылы Орынбор темір жол ұстаханаларында жаппай жұмыстан босатуға байланысты ереуіл болып, ереуілдің өршуінен қауіптенген билік жаппай жұмыстан шығарудан бас тартуға мәжбүр болды.
Лена қырғынының жаңғырығы және Қазақстандағы үн қосу
Патша өкіметі Ленадағы 500-ден астам жұмысшының атылып, жараланғаны туралы хабардың таралуынан қауіптеніп, газеттерде жазуға тыйым салды. Дегенмен шындық түрлі басылымдар арқылы кеңінен тарап кетті. Бұл мәселеден ресми баспасөздің өзі де шет қалмады: “Туркестанский курьер”, “Омский вестник” сияқты газеттерде материалдар жарияланды. Сырдария облысының әскери губернаторы Лена алтын кеніштеріндегі қанды оқиғалар жөнінде жазғаны үшін “Туркестанский курьер” редакторына айыппұл салдырды.
Ереуілдер мен наразылықтардың кеңеюі
Ел ішінде Лена қырғынына үн қосқан жаппай ереуілдер мен демонстрациялар күшейді. Қазақстаннан бұл толқынға Риддер кен орнының, Нілді мыс қорыту зауытының, Жем мұнай кәсіпшілігінің жұмысшылары және Екібастұз көміршілері қосылды.
“Правда” және саяси сананың оянуы
Лена оқиғасының жаңғырығын қазақ жеріне кең жеткізген басылымдардың бірі — “Правда” газеті болды. Сонымен бірге көтеріліс кезінде ауыр жараланып, кейін 12 жылға каторгаға кесілген, революциялық күрес жолы туған жері Қарқаралыда аяқталған Угар (Мұқатай) Жәнібіков туралы деректер де еңбекшілердің саяси санасын оятуға әсер етті.
Қазақ интеллигенциясы және ұйымдасу үрдісі
1905–1907 жылдардағы орыс революциясы тұсында және 1910–1911 жылдардағы жаңа революциялық өрлеу кезеңінде “Искра”, “Правда” сияқты жалпыорыстық жұмысшы басылымдарының ықпалымен Орда қаласында қазақ интеллигенциясының алдыңғы қатарлы бір топ өкілдері демократиялық, мәдени-ағартушылық бағыттағы күрес жолдарын бастап, жасырын көпшілік одағын ұйымдастырды.
Нәтиже: “Қазақстан” газетін шығару
Олар одақтың шаруашылық және саяси мақсаттарын жүзеге асырудың құралы ретінде “Қазақстан” газетін шығаруды қолға алды. Бұл бастама Қазақстанда қоғамдық ойдың жаңғыруына және жаңа саяси ұстанымдардың қалыптасуына қызмет етті.