Орта жүз туралы қазақша реферат

Орта жүз: тарихи деректер мен рулық-тайпалық құрылым

Орта жүз — Арғын, Найман, Керей, Уақ, Қоңырат, Қыпшақ деп аталатын алты тайпалық бірлестіктен тұратын қазақ қауымдастығы. Орта жүз қазақтарының рулық-тайпалық құрамы туралы құнды мәліметтер негізінен патшалық Ресейдің сыртқы саясатына қатысты қорларда және кейінгі кезеңдегі ғылыми архив материалдарында сақталған.

Дереккөздер және архив материалдарының маңызы

Орта жүздің рулық-тайпалық құрамы туралы маңызды мәліметтер әр кезеңнің құжаттарында кездеседі. Республика зерттеушілері архив құжаттарының бір бөлігін 1961 жылы жариялаған (барлығы — 276 құжат). Бұған қоса, құнды деректер Қазақстан Республикасы Орталық мемлекеттік архивінде және бұрынғы КСРО-ның Орталық мемлекеттік тарихи архивінде сақталған.

Дәйексөз мазмұны (1731 ж., желтоқсан)

Бөгенбай батырдың айтуынша, «қырғыз-қайсақ ордасы» үш бөліктен — Ұлы жүз, Орта жүз, Кіші жүзден тұрады; олардың барлығы көшпелі, егін екпей, мал өсіруді кәсіп етеді.

А. И. Тевкелев жазбалары: алғашқы жүйелеу әрекеттері

Орта жүз қазақтарының рулық-тайпалық құрамын алғашқылардың бірі болып 1748 жылғы қыркүйекте Сыртқы істер алқасының тілмәші А. И. Тевкелев қағазға түсірген. Дегенмен оның жазбаларында ру-тайпа атауларының бұрмалануы және жіктеудің бірізді сақталмауы кездесетінін ескерген жөн.

Соған қарамастан, Тевкелев деректері ғылым үшін аса маңызды: оларды XIX ғасырдағы басылымдармен және қазіргі этнографиялық экспедициялар жинаған материалдармен салыстыруға болады. Мұндай салыстыру рулық құрылымның тарихи кезеңдерге қарай өзгерісін тануға мүмкіндік береді.

Орта жүз ішіндегі ру-тайпа сипаттамалары (Тевкелев бойынша)

Арғын

Тевкелев «Орта ордадағы күшті ру — Арғын» деп көрсетеді және оны он алты руға бөледі. Билеушілері ретінде Барақ сұлтан мен Абылай сұлтан аталады.

Қаракесек
Шақшақ (Сарыжетім)
Қисық (Қарақол)
Атаған
Тобықты
Бәсентиін
Қанжығалы
Шаншар
Төртуыл
Алтай
Төбеші
Бөргі
Қарпық
Қалқаман
Қозыған
Көкшал

Ескерту: атаулар кей деректерде әртүрлі нұсқада беріледі; мұнда мәтіндегі нұсқалар ықшамдалып, біріздендірілді.

Найман

Найман Тевкелев жазбасында Арғынға қарағанда шағындау бірлестік ретінде сипатталады. Билеушісі ретінде Қарасақал аталады, әрі оның ықпалы соңғы жылдары әлсірегені айтылады.

Ақ найман
Бура найман
Қаракерей
Терістаңбалы
Төртуыл найман
Көкжарлы
Іргеншілі
Семіз
Бағаналы
Садыр

Қыпшақ

Қыпшақ тоғыз руға бөлінеді деп көрсетіледі. Найманмен салыстырғанда шағындау саналады және жеке дара билеушісі жоқ екені айтылады.

Торыайғыр
Көкбөрі
Түйшіке
Көлденең
Ұзын
Тағы басқа тармақтар

Уақ – Керей – Тарақты бірлестігі және Төлеңгіт

Тевкелев дерегінде Тәуке хан Орта ордадағы Уақ–Керей бірлестігіне үш руды топтастырғаны айтылады: Уақ, Керей, Тарақты. Бұл рулар Орта жүзде әлсіздеу көрінгенімен, дәулеті мол болған деп сипатталады.

Үш рудың билеушісі ретінде Әбілқайыр ханның ұлы Ерәлі (Ералы) сұлтан аталады. Сондай-ақ Төлеңгіт деп аталатын бір ру өз еркімен қосылғаны, төлеңгіттердің хан сарайына қызмет еткен қауым екені көрсетіледі.

Қоңырат

Тевкелев Қоңыратты қуатты рулардың бірі ретінде атап, оның Орта жүзге жататынын, бірақ Орта жүзбен байланысы үзіліп, біраз уақыттан бері Ұлы жүзбен бірге көшіп-қонып жүргенін жазады. Қоңырат тоғыз руға бөлінеді делінеді.

Байлар жандар
Оразгелді
Қаракісі
Жетімдер
Құйысқансыз
Тағы басқа тармақтар

Таксономиялық жіктер: не үшін маңызды?

Рулық-тайпалық құрылымдағы таксономиялық жіктер — тек атаулар тізімі ғана емес, тарихи кезеңдердегі ұрпақ тармақтарын ажыратуға мүмкіндік беретін жүйе. Бұл, әсіресе, рудың бөлінуі жаңа рулардың пайда болуына және олардың өсіп-өрбуіне қалай әсер еткенін түсіндіруде маңызды.

Арғын ішіндегі ірі тармақтар (деректер бойынша)

Кей мәліметтерде Арғын екі ірі тармақтан тұрады: Мейрамсопы және Момын. Қаракесек Мейрамсопыдан тарайды; ал Момын тармағына Шақшақ, Атығай, Қарауыл, Бәсентиін, Қанжығалы сияқты рулар біріктіріледі.

Сонымен бірге кей рулардың (мысалы, Алтай, Төртуыл, Қарпық) таксономиялық деңгейі жоғарыда аталған негізгі тармақтардан төмендеу деп түсіндіріледі. Мұндай айырмашылықтарды анықтау рулық құрылымның ішкі эволюциясын талдауға көмектеседі.

Тевкелев кей атауларды бұрмалап беруі мүмкін (мысалы, Қарауыл, Атығай, Қарпық сияқты рулардың аталуы әрқилы кездеседі). Сондықтан бір ғана құжатқа сүйенбей, деректерді қатар тексеру қажет.

XIX–XX ғасырлар тоғысындағы еңбектер және этнографиялық материалдар

XIX ғасыр мен XX ғасырдың басында қазақтардың рулық-тайпалық құрылымы туралы, соның ішінде Орта жүзге қатысты, бірқатар құнды еңбектер жарық көрді. Дегенмен 1956–1989 жылдардағы этнографиялық экспедициялар жинаған мәліметтер ерекше орын алады: этнографиялық материал көптеген жағдайда атаулардың түп-төркінін, қауымдардың бөлініп шығу үдерістерін және таксономиялық жіктердің айырмасын нақтырақ көрсетуі мүмкін.

Этникалық атаулардың тарихи-идеологиялық негізін ашуға көмектеседі.
Әулеттер мен қауымдардың бөлінуі, кейінгі рулардың қалыптасу үдерісін айқындайды.
Рулық-тайпалық құрылымдағы әр деңгейлі жіктерді салыстыруға мүмкіндік береді.

Жиналған қазақ шежірелерін революцияға дейінгі басылымдармен салыстырғанда, экспедициялық шежірелердің тарихи салмағы жоғары деген тұжырым жасалады. Бірақ қандай дерек болса да, аңызға айналған генеалогия мен кейінгі кезеңдерде қалыптасқан нақты таксономиялық жіктерді ажырата білу қажет.

Аңыз-генеалогия және тарихи нақтылықтың арақатынасы

Аңыз-генеалогия көбіне мифологиялық сипатта болады. Соған қарамастан, ол белгілі бір дәуірдегі халықтың идеологиясын, этникалық сана-сезімін және біртұтас түп-тамыр туралы түсінігін (мифологиялық деңгейде болса да) бейнелейді. Сондықтан аңыздық қабатты да зерттеу — этностың дүниетанымын түсінудің бір жолы.

Ауызша дәстүр арқылы сақталған тарихи тұлғалар уақыт өте аңызға айналып, беделі өсіп, «ел атасы» деңгейіне көтерілетін жағдайлар жиі кездеседі. Бұл құбылысты Алаша хан туралы аңыздардан да көруге болады.

Алаша хан туралы түсіндірмелер (деректерде)

Мұхаммед Хайдардың «Тарих-и Рашиди» (XVI ғ.) еңбегінде Шағатай ұрпағы, Жүніс ханның ұлы Сұлтан Ахмет хан туралы құнды мәліметтер келтіріледі және оның «Алаша хан» аталу себебі түсіндіріледі: моңғолша «алаша» — «өлтіруші» мағынасында, яғни «өлтіруші хан» дегенге саяды. Бұл атау оның Орта Азия мен Моғолстанда үздіксіз соғыс жүргізуімен байланыстырылған.

Бір аңызда Алаша хан түркі халықтарының, соның ішінде қазақтың да арғы атасы саналып, қазақ оның төртінші ұрпағы ретінде айтылады. Екінші бір нұсқада Алаша хан қазақтың үш жүзінің негізін қалаған, оны үш жүз адам ақ киізге көтеріп хан сайлаған делінеді. Сонымен қатар «Алаша хан» атауын оны хан көтерген алашаға (киізге) қатысты түсіндіретін пікір де кездеседі.

Үш жүздің шығуы туралы бір нұсқа және «арыс» ұғымы

Қазақтардың шығу тегі және үш жүзге бөлінуі жөнінде әртүрлі аңыздар бар. Солардың бір нұсқасында Ұлы жүз Ақарыстан таратылады. Ал Орта жүз бен Кіші жүздің шығу тегі туралы шежірелерде түсіндірулер әркелкі.

Далалық материалдарға сүйенген кей түсіндіруде Орта жүздің арғы тегі — Жанарыс, ал Кіші жүздің арғы тегі — Бекарыс деп беріледі.

«Арыс» сөзі шежірелік дәстүрде тайпалық бөліністің ең жоғары сатысы — тайпаның шығу тегі, бастауы деген ұғымда қолданылады.

Қорытынды

Орта жүздің рулық-тайпалық құрылымын түсіну үшін архив деректерін, ертеректегі жазба сипаттамаларды және этнографиялық материалдарды қатар қарастыру қажет. Бір жағынан, аңыз-генеалогия халықтың тарихи санасы мен идеологиясын танытса, екінші жағынан, кейінгі таксономиялық жіктер нақты тарихи тұлғалар мен кезеңдерді айқындауға мүмкіндік береді. Осы екі қабатты ажыратып зерттеу Орта жүздің тарихи болмысын тереңірек тануға жол ашады.