Жұмыссыздық және кедейлік - бұлар экономикалық және әлеуметтік түсініктер
Қазақстан–Германия ынтымақтастығы: еңбек рыногын зерттеу және тәжірибелік жобаның бастауы
«Еңбек рыногы және жұмыспен қамту саясаты» мәселесі бойынша зерттеу жүргізіп, жоба әзірлеу мақсатында Қазақстан мен Германия арасында 1996–1997 жылдары келіссөздер өткен. Жобаны іске асыру 1998 жылдың ақпан айынан басталған.
2000 жылдың басында «Техникалық ынтымақтастық жөніндегі неміс қоғамының» тапсырмасы бойынша халықаралық сарапшылар тобы «Талдықорған қаласындағы жұмыссыздық жағдайы және экономикалық дамудың жұмыспен қамтуға ықпал ететін әлеуметтік мүмкіндіктері» тақырыбында жобалық зерттеу жүргізіп, нәтижелері бойынша есеп дайындады.
Бұл жұмысқа Қазақстан Республикасы Экономика министрлігінің Экономикалық зерттеулер институты (ЭЗИ), қоғамдық пікірді зерттеудің бүкілресейлік орталығы, сондай-ақ Қазақстан Республикасының Статистика жөніндегі агенттігінің мамандары қатысты.
Талқылаудың өзегі
Тәжірибелік жобаны талқылауға жиналғанда, оны әзірлеуге түрткі болған бірнеше маңызды мәселеге ерекше назар аудару қажет. Қазір елімізде Президенттің тапсырмасымен кедейлік пен жұмыссыздыққа қарсы бағдарлама дайындалып жатыр. Бағдарлама сәуір айында аяқталып, жалпыұлттық сипат алып, Президент бекітетін құжат мәртебесін иеленуі тиіс. Бұл — мемлекеттік бағдарлама, ол Президент Жарлығымен іске қосылған.
Құжаттың алғашқы нұсқасы ғылыми қызметкерлер, жұмыс берушілер, кәсіподақ ұйымдары мен мемлекеттік органдардың қатысуымен әзірленгенімен, оның әлі де жетілдіруді қажет ететін тұстары бар.
Тәжірибелік жобаның ұлттық бағдарламаға берері
Тәжірибелік жобамен мұқият танысқаннан кейін оның бірқатар тұстарын жалпыұлттық бағдарламаға енгізу қажет деген қорытынды жасалды. Мұнда мәселе жұмыссыздық түрлерін айқындау немесе еңбек ресурстарына ықпал ету тәсілдерін сипаттаумен ғана шектелмейді: әкімшіліктің жұмысына қатысты нақты ұсыныстар және бағдарламаға енгізуге болатын маңызды бастамалар бар.
Сондықтан жобаны әзірлеушілерге ризашылық білдіруге негіз бар.
Жұмыссыздық пен кедейлік: көрсеткіштер және себептер
Жұмыссыздық пен кедейлік — экономикалық та, әлеуметтік те ұғымдар. Баланс бойынша жұмыссыздық деңгейі 13,5%, ресми тіркелгені — 3,9%. Алайда шын мәнінде көптеген өңірлерде көрсеткіш бұдан әлдеқайда жоғары болуы мүмкін.
Жұмыссыздықтың жоғары болуын кейбір саяси мәселелердің толық шешілмеуімен ғана түсіндіру жеткіліксіз. Негізгі түйін — жұмыспен қамтудың экономикалық тетіктері әлі де толық қалыптаспаған. Материал жинақтау барысында мемлекеттік шаралардың жүйелілігі мен сабақтастығы әр кезеңде біркелкі болмағаны байқалады.
Ынталандыру тетіктерінің үзілуі
-
Жұмыспен қамту қызметі жаңа жұмыс орындарын ашуға ынталандыру беретін бағытқа құрылуы тиіс еді. Бұл мақсатқа 7 миллиард теңге бөлінген. Алайда қор 1999 жылы жойылып, тек жұмыссыздық бойынша берешек мәселесі қалған.
-
Бұрын жұмыспен қамтудың мемлекеттік қызметі болған, ал қазір бұл салада кәсіпорын құқығын пайдаланатын биржалар белсендірек рөл атқарады. Кей жағдайда кәсіпорындар «биржа қызметкерлері жұмысқа арнайы орналастырды» деген мазмұнда жалған анықтамалар жинап, сол негізде бюджеттен қаржы алатын жағдайлар кездеседі.
Экономикалық тәуекел: сыртқы баға өзгерсе не болады?
Экономика белгілі бір деңгейде көтерілген кезде жұмыссыздық айқын сезілмеуі мүмкін. Бірақ әлемдік бағалар өзгеріп, төмендесе, ахуал күрделенуі ықтимал. Мұндай жағдайда ең алдымен жер қойнауын игеретін салаларда қысқарту күшеюі мүмкін, соның салдарынан әлеуметтік жағдай ауырлайды.
Өзін-өзі қамтамасыз ету бағытындағы жұмыс орындары
Жұмыссыздықпен күрес бағдарламасында елдің өзін-өзі қамтамасыз ету элементі болуға тиіс салаларда қажетті деңгейде жұмыс орны жасалмағанын мойындауға тура келеді. Атап айтқанда:
Жеңіл өнеркәсіп
Ішкі сұранысты жабуға қабілетті өндіріс көлемі жеткіліксіз.
Тамақ өнеркәсібі
Бірінші кезектегі қажетті тауарлар өндірісін кеңейту өзекті.
Тұрмыстық қажетті тауарлар
Ішкі нарық импортқа тәуелді күйде қалып отыр.
Құрылыс материалдары
Өндірісті ұлғайту жұмыс орындарын да, қосылған құнды да арттырады.
Нәтижесінде Қытай, Ресей, Түркия тауарлары импорт арқылы ішкі нарықты толтырып, валюта сыртқа ағылып жатыр. Әлемдік бағалардың жоғары кезінде бұл жағдай әзірге салыстырмалы түрде көтерімді көрінуі мүмкін. Бірақ бағалар төмендесе, әлеуметтік тәуекел күрт өседі.
Талқылауға ұсынылатын екі түйін
1) Экономикалық тетіктерсіз құрылымдық өзгеріс жасау қиын
Айқын экономикалық тетіктерді қалыптастырмай тұрып, жұмысшылар құрамын немесе өндіріс құрылымын қайта құру туралы айту шынайы жағдайға сай келе бермейді. Алдымен жұмыс орындарын құруға және тұрақтандыруға ықпал ететін нақты ынталандырулар мен механизмдер қажет.
2) Қайта оқыту мәселесі: артық әрі білікті еңбек күші
Егер қазір қайта оқыту туралы сөз қозғалса, бір жағынан еңбек күші артық, екінші жағынан біліктілігі жоғары екені ескерілуі тиіс. Бір бос жұмыс орнына 29 маманнан келетін жағдайлар бар. Мұндайда жергілікті бюджеттен қаражат бөлінуі керек болғанымен, берешек көлемі үлкен болып, міндеттемелер толық орындалмай қалады.