Экономика природопользования
Су ресурстарының экологиялық жағдайы және қорғаудың құқықтық шаралары
Табиғи байлықтардың ішінде судың орны айрықша: сусыз жер бетінде тіршілік болуы мүмкін емес. Орта Азия мен Қазақстан аумағы суға тапшы аймақтардың қатарына жатады. Дегенмен тарихи деректер бұл өңірлердің бір бөлігін көне замандарда су басып жатқанын көрсетеді. Оңтүстік теңіз жойылғаннан кейін қазақ жерінде үш ірі су айдыны қалды: Каспий, Арал, Балқаш.
Ірі су айдындары: жағдай және өзгерістер
Каспий теңізі: ағынның кемуі және деңгейдің төмендеуі
Каспий мұхиттармен тікелей жалғаспағанымен, оны толықтырып отыратын өзендер көп: Еділ (Волга), Терек, Жайық, Сулақ, Самур және басқалары.
Өзендерге су электр станциялары мен суармалы егіншілік үшін бөгеттер салынғаннан кейін Каспийге келетін сыртқы ағын азайды. Соның салдарынан 1961 жылдың өзінде теңіз деңгейі 230 см төмендегені тіркелген.
Балқаш көлі: шаруашылық маңызы және тұрақтылық белгілері
Қазақстанның оңтүстік-шығысындағы құрғақ шөлейт белдеудің ортасында орналасқан Балқаш — ірі көлдердің бірі. Су бетінің ауданы шамамен 19 мың км².
Көлдің халық шаруашылығындағы маңызы зор: оның ықпалымен республикада тау-кен және металлургия салалары дамыды, жағалауда балық шаруашылығы мен кәсіптік аңшылық ілгеріледі.
1950 жылдан бастап жүргізілген бақылаулар көл суының минералдануы аса өзгермегенін көрсеткен. Бұл — белгілі бір кезеңде экожүйенің салыстырмалы тұрақтылығы сақталғанының белгісі.
Арал теңізі: су тапшылығы, тұздану және биоресурстардың құлдырауы
Арал теңізі — ірі ішкі су алаптарының бірі. Тарихи тұрғыда ол балық қорының молдығымен белгілі болған. Амудария мен Сырдария аңғарларында бір кездері жылына 1 миллионға дейін ондатр терісі дайындалған кезеңдер де болған.
Соңғы онжылдықтарда теңіздің гидрологиялық режимі күрт өзгерді: су деңгейі төмендеп, оңтүстік және шығыс жағалаудағы таяз учаскелер құрғады. Негізгі себеп — теңізді қоректендіретін Сырдария мен Амудария ағындарының едәуір кемуі.
Негізгі деректер (мәтіндегі мәліметтер бойынша)
- Суармалы егіншілік кең дамымаған кезеңде Амудария мен Сырдария Аралға жылына орта есеппен 62 км³ су жеткізген.
- 1974 жылдан бастап Сырдария суы теңізге жетпей, жолай шаруашылықтарға бұрыла бастады.
- Амудариядан келетін ағын 75%-ға дейін азайған; 1975–1978 жылдары Аралға бар болғаны 12 км³ су түскен.
- 1960 жылдан бері теңіз деңгейі шамамен 7 м төмендеп, ауданы 14 мың км²-ге кеміген.
Суармалы егіншілік көлемі ұлғайған сайын су шығыны да арта түсті. Мақта мен күріш алқаптарында пайдаланылған судың бір бөлігі ойпаттарға ағып, топыраққа сіңіп немесе буланып кетеді. Мәтіндегі деректер бойынша Арнасай және Сарықамыс ойпаттарына жылына 7–8 км³ су құйылып, қайтарымсыз жоғалады.
Нәтижесінде теңіз суының тұздылығы өсіп, балықтардың көбеюі тежелді. Ауланатын балық көлемі күрт азайды: 1963 жылы 480 мың центнер болса, 1978–1979 жылдары 40–50 мың центнерге дейін төмендеген. Ондатр аулау толық тоқтаған.
Қазақстандағы су қоры: қайшылықтар және негізгі себептер
Қазақстан аумағында 2174 үлкенді-кішілі өзен бар, жылына шамамен 120 млрд м³ су ағады. Бұл сулар 65 жеке су алабына таралады.
Сырттай қарағанда су мол сияқты көрінеді. Алайда ел аумағының едәуір бөлігі шөлейт, ал нақты тұтыну (техника, тұрмыс, егін суару, қалаларды көгалдандыру және ауызсу) есепке алынғанда жан басына шаққандағы қолжетімділік шектеулі болып отыр.
Су тапшылығының негізгі факторлары
- Климаттық-географиялық тосқауылдар: оңтүстік-шығыс пен батыстағы таулы белдеулер ылғалды ауаның өтуін тежейді; солтүстіктен келетін ауа массаларының ылғалы аз.
- Ағынның сыртқа кетуі: Ертіс, Есіл, Тобыл сияқты өзендер Солтүстік Мұзды мұхит алабына бағытталып, су ресурсының бір бөлігі республикадан тысқа ағып кетеді.
- Тұзды су айдындарына құю: Сыр, Іле және өзге де өзендер Каспий, Арал, Балқаш, Қорғалжын сияқты тұзды алаптарға құяды; бұл ауызсу мен техникалық су тапшылығын толық өтей бермейді.
- Шаруашылықтағы қайтарымсыз алу: суармалы егіншілік, өндіріс және су қоймалары арқылы ағынның көп бөлігі бөгеліп, табиғи жүйеге толық қайтпайды.
Инфрақұрылымдық шешімдер және экожүйелік тәуекел
Елді сумен қамтамасыз ету және суармалы егіншілікті дамыту үшін ірі жобалар іске асырылды: сыйымдылығы миллиардтаған текше метр су жинайтын әрі ГЭС-тері бар Шардара және Қапшағай су тораптары, Сырдария бойындағы Қазалы торабы, Бөген, Бадам, Тасөткел қоймалары және Ертіс–Қарағанды каналы.
Бұл нысандар жүздеген мың гектар жерді игеруге мүмкіндік беріп, жаңа шаруашылықтардың дамуын жеделдетті. Бірақ су қорын тек бөлу арқылы емес, қорғау және үнемдеу арқылы басқару қажеттілігі де күшейді: ірі табиғи айдындардың тартылу қаупі арта түсті.
Маңызды ескерту
Жерасты суын шамадан тыс пайдалану кейбір аумақтарда бос қуыстардың (воронкалардың) пайда болуына, сондай-ақ бактериялар мен химиялық элементтердің ену қаупіне әкелетіні анықталған. Бұл табиғатты қорғау талаптарын қатаң сақтауды қажет етеді.
Ластану көздері және салдары
Су қорына ең қауіпті ластаушылардың қатарына мұнай өнімдері, пестицидтер, түсті металдар және күрделі химиялық қосылыстар жатады. Олардың құрамында түрлі зиянды компоненттер болуы мүмкін.
Өнеркәсіппен қатар ауыл шаруашылығы да су сапасына елеулі әсер етеді. Ластанған суларды егістікке пайдалану өнімділікті төмендетіп қана қоймай, адам денсаулығына қауіп төндіреді. Сонымен бірге топырақ тұздылығы жоғарылап, биохимиялық процестер баяулайды.
Су ластануы балық ресурстарына тікелей соққы береді: мекен ету ортасы бұзылып, көбею циклі әлсірейді.
Қабылданған шаралар және өзекті міндеттер
Соңғы жылдары суды ластанудан қорғауды күшейту бағытында бірқатар шаралар қабылданды: көптеген ірі қалаларда су тазарту құрылыстары салынуда, өнеркәсіпте суды қайта пайдалану (айналымдық су) тәжірибесіне көңіл бөліне бастады, таза суды өндірістік мақсатта ысырап ету азайтылуда.
Дегенмен бұл салада шешілмеген мәселелер де бар. Сондықтан тұщы ауызсуды таза сақтау, ластамау, ұтымды пайдалану және үнемдеу — жалпыұлттық өзекті міндет.
Құқықтық негіз: Су кодексі
Су байлықтарын сақтау — бүкіл халықтың ортақ ісі. Су — бірінші қажеттілік әрі орны толмас стратегиялық ресурс. Осыған байланысты су ресурстарын қорғауға бағытталған бірқатар іс-шаралар мен нормативтік құжаттар қабылданды.
Су ресурстарын пайдалану және қорғау саласындағы негізгі құқықтық құжаттардың бірі — 1993 жылғы 31 наурызда қабылданған Су кодексі. Онда Қазақстан Республикасындағы су заңдарының міндеттері ретінде:
- халық пен экономика салаларының суды ұтымды пайдалануын қамтамасыз ету;
- су ресурстарын ластанудан, былғанудан және сарқылудан қорғау;
- судың зиянды ықпалын болдырмау және оның салдарын жою;
- су қатынастарын реттеу және осы саладағы заңдылықты нығайту
Пайдаланылған әдебиеттер
- Неверов А.В. Экономика природопользования. — Минск: ВШ, 1990. — 216 с.
- Нестеров П.М., Нестеров А.П. Экономика природопользования и рынок. — М.: Закон и право, 1998. — 413 с.
- Ревазов М.А. және т.б. Экономика природопользования. — М.: Недра, 1992.
- Сарсенов А. Экологическая безопасность и ресурсосбережение при переработке. — Алматы, 2000.
- Астахов А.С. Экономическая оценка запасов полезных ископаемых. — М.: Аспектпресс, 1995. — 189 с.
- Голуб А.А., Струкова Е.Б. Экономика природопользования. — М., 1993.
- Львовская К.В. Окружающая среда, рынок и регион. — М., 1993.
- Слащев В., Искаков У. Экоструктуры Казахстана. — Алматы, 1992.
- Герасимович В.Н., Голуб А.А. Методология экономической оценки природных ресурсов. — М., 1988.
- Минц А.А. Экономическая оценка естественных ресурсов. — М., 1992.
- Рациональная схема освоения природных ресурсов. — Алматы, 1983.
- Русанов Д.К. Экономическая оценка минеральных ресурсов. — М., 1987.
- Жансеитов Ш.Ф. Замыкающие затраты на цветные металлы. — Алматы, 1987.
- Карамурзаев Т.К. Теория и методика экономической оценки подземных вод. — Алматы, 1991.