Германияның барлық мекемелерін толықтай демократияландыру

Соғыс үмітті ақтамады: Германияның ауыртпалығы тереңдей түсті

Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысқан елдердің билеуші топтары соғыс халықтың революциялық қозғалысын тежейді деп үміттенді. Алайда соғыс, керісінше, бірқатар елдердің жағдайын күрт нашарлатты. Алғашқы айлардың өзінде-ақ Германия әскери басшылығының авантюристік есептері әшкереленді: екі майданда қатар соғысу аса ауыр еді.

Батыс майданы

Неміс армиясы Парижден небәрі 40 шақырым жердегі Марна ауданына дейін жетті. Бірақ қан төгілген шайқастардан кейін кейін шегінуге мәжбүр болды.

Шығыс майданы

Шығыстағы жекелеген жетістіктерге қарамастан, Германия мен одақтастары Ресей империясын соғыстан шығара алмады. 1915 жылдың күзінде майдан қайтадан тұрақтанып, шешуші өзгеріс болмады.

Технологиялық үміт

Газ қолдану да, суасты соғысы да күткен нәтижені бермеді. Соғыс ұзаққа созылып, материалдық та, адамдық та шығынды ұлғайтты.

1914 жылдың алғашқы бес айында қаза тапқандар мен тұтқындардың саны миллионнан асты. Алдын ала дайындалған қару-жарақ қоры тез таусылып, соғыс өнеркәсібін жедел кеңейту қажеттігі туды. Соғыс жылдарындағы Германия жалпыұлттық дағдарыстың үдеуімен сипатталды: реакциялық саясат, бұқара үшін мәнсіз соғыс елді экономикалық құлдырауға, аштық пен қайыршылыққа итермеледі.

Әлеуметтік күйзеліс және ереуілдердің жаппай өсуі

Соғыс ауыртпалығы еңбекші халықтың тұрмысын күрт нашарлатты. Жұмысшылар, солдаттар мен матростар монархиядан соғысты тоқтатуды талап етті. Буржуазиялық топтардың өзі монархиялық билікке қарсы күресті күшейтіп, халық талабын қолдауға бет бұра бастады. Революциялық ахуал пісіп-жетілді: монархияның саяси беделі әлсіреді, майдандағы сәтсіздіктер қатарласа берді.

Ереуілдердің динамикасы

Қозғалыстар Германияның ірі қалаларын кең қамтыды және соғыс жылдары үдей түсті.

1916: 240; ереуіл
1917: 562; ереуіл
1918: 773; ереуіл

Деректерде кей тұста 1917 жылы 561, 1918 жылы 772 ереуіл деп те көрсетіледі. Дегенмен жалпы үрдіс айқын: қарсылық қозғалысы жыл сайын күшейді.

Экономиканың құлдырауы: өндіріс, көмір, металл

Өнеркәсіп өндірісі күрт төмендеді. Өнеркәсіп өнімінің индексі 1913 жылы 98 болса, 1918 жылы 56-ға дейін құлдырады. Көмір өндіру 190 млн тоннадан 158,2 млн тоннаға, темір рудасы 28,6 млн тоннадан 7,9 млн тоннаға азайды. Шойын өндірісі де айтарлықтай төмендеді (деректерде көрсеткіштер әртүрлі берілгенімен, құлдырау көлемі дағдарыстың тереңдігін көрсетеді).

Ауыл шаруашылығы

Ауыл шаруашылығы өндірісі одан әрі нашарлады. Астық пен картоп түсімі соғысқа дейінгі деңгейдің шамамен жартысына түсті:

Бидай: 1913 ж. — 4565 (көрсетілген өлшем бойынша), 1918 ж. — 2458
Картоп: 1913 ж. — 54121 мың т, 1918 ж. — 29470 мың т

Тұрмыс пен баға

Сауда әлсіреді, елді аштық жайлады. 1918 жылы тұтыну соғысқа дейінгі деңгеймен салыстырғанда күрт төмендеді:

Ет — шамамен 12%
Балық — шамамен 5%
Ұн мен күріш — шамамен 50%

Азық-түлік бағасы 2,5 есеге, ал өнеркәсіп тауарлары 3–7 есеге дейін қымбаттады.

Наразылықтың орталықтары және саяси талаптар

Қозғалыстың негізгі ошақтары Берлинде, Рейн–Вестфаль өнеркәсіп ауданында, Силезияда, Бранденбургте және Саксонияда қалыптасты. Белсенді күш ретінде тау-кен жұмысшылары, металлургтер, машина жасаушылар — өнеркәсіп пролетариатының негізгі өкілдері алға шықты.

1918 жылғы қаңтар ереуілдері: саяси күн тәртібінің айқындалуы

1918 жылғы қаңтарда Берлин жұмысшыларының ереуілдері алғаш рет саяси талаптарды анық әрі кең ауқымда көтеруімен ерекшеленді. Қойылған талаптар мыналар болды:

1 Тез арада бейбіт келісімге келу.
2 Келіссөздерге барлық елдердің пролетариат өкілдерін шақыру.
3 Баспасөз, жиналыс және сөз бостандығын қамтамасыз ету; әйелдер мен балалар еңбегін қорғау туралы заңдарды толық іске енгізу.
4 Өндірісті милитаризациялауды тоқтату.
5 Саяси тұтқындарды босату.
6 Германияның мемлекеттік мекемелерін толық демократияландыру.

1918 жылғы ереуіл құрылымы

Жалпы 772 ереуілдің 531-і экономикалық, 241-і саяси сипатта болды.

Армиядағы көңіл күй

Әскери сәтсіздіктер, адам шығыны және тылдағы аштық солдаттар арасында да толқуды күшейтті: соғысудан бас тарту жағдайлары жиіледі.

Мемлекет пен монополиялар: соғыс экономикасын басқару

Соғысқа дейін де Германияда капиталистік монополиялардың ықпалы зор болды. Соғыс басталған тұста ірі өнеркәсіп өкілдерінің ұсыныстарымен әскери өнімді бөлуге жауапты құрылымдар пайда болды. Бұл органдар мемлекет пен концерндер арасындағы байланысты күшейтіп, ресурстарды майдан қажетіне бағыттады.

1916 жылдың жазында басқару жүйесінде өзгерістер үдей түсті: азық-түлік пен теміржолды әскери тұрғыдан басқару күшейді. Сол жылы Германияның әскери-стратегиялық жағдайы нашарлап, Антанта табысқа жете бастады. Осындай жағдайда ішкі қорлар барынша соғыс өндірісіне жұмылдырылды.

Еңбек міндеткерлігі және «Отанға көмекші қызмет» заңы

1916 жылғы 5 желтоқсанда рейхстаг «Отанға көмекші қызмет» туралы заңды қолдады. Ол еңбек қатынастарын қатаң реттеп, ер адамдарға 17-ден 60 жасқа дейін міндетті еңбек тәртібін енгізді. Жұмыс күні ұзарып, әйелдер мен жасөспірімдерге төмен жалақы белгіленді.

Соғыс тапсырыстары ірі фирмаларға аса мол табыс әкелді: мысалы, Крупп компаниясының пайдасы соғысқа дейінгі кезеңмен салыстырғанда бірнеше есе артты; Стиннес өз капиталын ондаған есеге көбейткені айтылады. Үкіметтің соғысқа бөлген қаражатының едәуір бөлігі ірі байлардың қалтасына түсті деген деректер келтіріледі. Осылайша соғысқұмар саясат монополиялардың баю арнасына айналды.

Саяси бөліну: социал-демократиядағы дағдарыс және революциялық қанат

Елдегі әлеуметтік құлдырау анық байқалды: астық бар болғанымен, ең көп азап шеккендер жұмысшылар мен шаруа отбасылары болды. Мұндай жағдайда қоғамдағы саяси жіктелу күшейді. Германия социал-демократиялық партиясы (ГСДП) басшылығы соғыстың басынан-ақ революциялық-интернационалистік дәстүрден алыстап, өз буржуазиясымен ымыраға келді. Партия ішіндегі реформизмнің күшеюі жұмысшы табының бір бөлігін саясатсыздандырып, соғысқа қарсы біртұтас бағыт қалыптастыруды қиындатты.

Революциялық интернационалистер

Полиция қысымына және оппортунистердің қарсылығына қарамастан, революциялық қанат антиимпериалистік және антимилитаристік ұстанымды сақтады. Бұл ағымның ең белгілі тұлғалары қатарында:

Карл Либкнехт — милитаризмге қарсы үгітті күшейтті.
Роза Люксембург — ревизионизмге қарсы күрестің көрнекті өкілі.
Франц Меринг — публицист әрі тарихшы.
Клара Цеткин — халықаралық әйелдер қозғалысының ұйымдастырушысы.

Негізгі идеялар мен ұрандар

1914 жылғы 2 желтоқсанда Карл Либкнехт рейхстагта әскери кредиттерге қарсы дауыс берді. Ол соғысты империалистік сипатта деп бағалап, басып алу мақсаттары капитал мен нарық үшін жүргізіліп жатқанын айтты.

«Ең басты жау — өз елімізде»

Ішкі реакциялық күштерге қарсы күрес идеясын күшейтті.

«Азаматтық бейбітшілік емес, азаматтық соғыс қажет»

Соғысқа қарсы күресті саяси билік мәселесімен байланыстырды.

«Интернационал» тобы және «Спартак» қозғалысының күшеюі

1915 жылы Карл Либкнехт, Роза Люксембург және серіктестері «Интернационал» атты журнал шығарды, бірақ бірнеше санынан кейін оған тыйым салынды. 1916 жылғы 1 қаңтарда Берлинде өткен конференцияда олар «Интернационал» тобын құрып, бағдарламасын қабылдады. Үгіт-насихат «Спартак хаттары» арқылы жүргізілді. «Спартак» тобының жұмысы Германиядағы революциялық көңіл күйдің оянуына ықпал етті.

1916 жылғы 1 мамыр: Берлиндегі шеру және тұтқындаулар

1916 жылы 1 мамырда Берлинде шеру ұйымдастыру шешілді. Шақыру бойынша орталық алаңға шамамен мыңға жуық жұмысшы жиналды. Негізгі талап — нан, бостандық және бейбітшілік еді. Либкнехт бірнеше рет «Соғыс құрысын, үкімет құрысын!» деп ұрандатты. Полиция оны тұтқындап, түрмеге қамады; рейхстаг арнайы шешіммен оны парламенттен шығарды.

Либкнехттің соттағы сөздері және оның батылдығы қоғамға қатты әсер етті. Берлинде ғана емес, Бремен, Штутгарт және өзге қалаларда да мыңдаған жұмысшы Либкнехттің сотталуына қарсы ереуілге шықты. Кейін Роза Люксембург, Франц Меринг, Клара Цеткин және басқалар да қудаланды.

Дегенмен еңбекшілердің әлеуметтік күресін тоқтату мүмкін болмады. 1916 жылы ереуілдерге 129 мыңға жуық адам қатысқаны айтылады. 1916–1917 жылдардың қысында бүкіл елде аштыққа қарсы шерулер өтті. 1917 жылдың ақпан–наурыз айларында Берлин, Дюссельдорф және басқа қалаларда жаңа ереуіл толқыны көтерілді. Осы қозғалыстар барысында Спартак тобы Карл Либкнехтті өз жетекшісі ретінде жариялады.

Ресей революциясының ықпалы және соғыстың аяқталуын күту

Түрмеден жазған хаттарында Роза Люксембург орыс революциясын дүниежүзілік соғыстағы ең ірі оқиға ретінде бағалап, оның әлемдік ықпалын атап өтті. Либкнехт те хаттарында орыс революциясына қолдау білдіріп, халықаралық жұмысшы қозғалысының ортақ мақсатын сөз етті.

1917 жылы спартакшылардың үнпарақтары Ресейдегі оқиғаларды шешуші бетбұрыс ретінде сипаттап, пролетариат пен шаруалардың өздері алған билікті сақтап қалу жолындағы күресін ерекше көрсетті. Бұл үндеу Германияда да жаңғырық тапты: Берлинде қараша айында шерулер өтіп, «Жасасын Советтік Ресей», «Либкнехтке бостандық берілсін» деген ұрандар көтерілді. Осындай жиналыстар мен шерулер Лейпцигте, Мангеймде, Гамбургте, Бременде, Эссенде және басқа қалаларда да ұйымдастырылды.

Орыс–герман майданында солдаттардың өзара жақындасуы күшейе түсті. Солдаттар мен еңбекшілер соғыстың аяқталуын зор үмітпен күтті — өйткені тылдағы аштық пен майдандағы күйзеліс Германия қоғамын түбегейлі өзгерістер табалдырығына әкелген еді.