Агава Орталық Америкадан таралған көп жылдық өсімдік
Суккуленттер және адам өмірі: үй өсімдіктері ретінде маңызы
Суккуленттер — ылғалды жапырағы мен сабағына жинайтын, қуаңшылыққа төзімді өсімдіктер. Олар үй жағдайында өсіруге ыңғайлы, күтімі жеңіл және сәндік құндылығы жоғары. Кейбір түрлері халық медицинасында да кең қолданылады. Төменде үйде жиі өсірілетін бірнеше өсімдікке қысқаша сипаттама және күтіп-баптау жолдары берілген.
Негізгі артықшылығы
Суды үнемді пайдаланады, ауа құрғақтығына төзімді, үйге бейім.
Күтімдегі басты қағида
Қыста артық суарудан сақтану, жазда жарық пен таза ауа қамтамасыз ету.
Көбейту тәсілдері
Жас өркен, қалемше, түпті бөлу, тұқым арқылы.
Алоэ (Aloe)
Алоэ — Оңтүстік Африканың шөлейт аймақтарында өсетін қуаңшылыққа төзімді өсімдік. Үйде жиі өсіріледі, бірақ сирек гүлдейді. Жапырағы етті, шырынды, күңгірт жасыл түсті, таспа тәрізді. Кейде сабағы сүректенеді. Гүл өсірушілер алоэны әсіресе дәрілік қасиеті үшін бағалайды: өсімдік шырыны қазіргі кезде көптеген ауруларды емдеуде қолданылады.
Жарық, температура және суару
- Көктемдегі ылғалдың артықтығы қатты зиян келтірмейді, бірақ қыста аз ғана артық су тамырға қауіпті.
- Қыста 8–12°C шамасындағы салыстырмалы салқын жерде ұстап, аптасына бір рет немесе 10 күнде бір суарған дұрыс.
- Жазда жарық жеткілікті әрі ауа таза болғанын қалайды; солтүстік терезе маңында да өсе береді.
Көшіріп отырғызу және топырақ
- Әдетте 2–3 жылда бір рет, көктемде көшіріп отырғызады.
- Өте құнарлы топырақ міндетті емес: бақша/аула топырағына аздап кірпіш ұнтағы мен көмір ұнтағын қосса жеткілікті.
- Мұндай қоспада өсімдік жақсы тамырланады және тез өседі.
Көбейту тәсілдері
Жас өркенмен
Ең тиімді әрі жеңіл әдіс: жас өркенді бөліп алып отырғызады. Ерекше күтімді көп қажет етпейді.
Тұқыммен
Тұқымды ақпан айының орта шенінде сеуіп, көкті жайлап суарып өсіреді.
Қалемшемен
10–15 см етіп кесіп, кесілген жеріне көмір ұнтағын сеуіп, 1 күн құрғақта ұстайды; кейін 1–1,5 см тереңдікке құмға отырғызады.
Қалемше отырғызылғаннан кейін алғашқы 3–5 күн суармайды. Тамыр мен жапырақ шыққан соң күтімі ересек өсімдікпен бірдей болады.
Үйде өсірілетін түрлері
- Ағаш алоэ — үйде ең жиі өсірілетін түр.
- Aloe saponaria — жапырағы ірілеу, үй жағдайына бейім.
- Жолақ алоэ — ақшыл жолақты жапырағымен сәндік әсері жоғары; гүл түсі қызғылт-жасыл.
Аталған түрлердің күтім талаптары негізінен ұқсас.
Агава (Agave)
Агава — Орталық Америкадан тараған көпжылдық өсімдік. Оны халық арасында жиі «жүзжылдық» деп атайды. Бұл атау «жүз жылда бір гүлдейді» деген түсініктен шыққанымен, нақты жағдайда агава үйде сирек болса да гүлдеуі мүмкін. Мексикада агава жылдам өсіп, жапырағы 3 метрге дейін жетеді; 8–10 жасында мыңдаған сары гүлден тұратын гүлшоғы түзіледі. Оранжереяда 8–15 жылда гүлдеуі ықтимал.
Сипаттамасы және биологиясы
- Жапырағы қалың, шырынды, ұшы үшкір; кей түрлерінде жиегі тікенді.
- Кейбір түрлері гүлдеп болғаннан соң жер үсті бөлігі қурайды, ал тамырсабақтан жас өсімдіктер шығады.
Топырақ, дренаж және маусымдық күтім
- Топырақ қоспасы: 1 бөлік шым топырақ + 1 бөлік саздақ топырақ + аздап құм.
- Жақсы дренаж аса маңызды.
- Жазда күн сәулесі мол жерде ұстап, бірқалыпты суарады; қыста салқындау бөлмеге әкеліп, сирек суарады.
Көбейту
Тұқыммен және шоғын бөлу
Тұқымнан өсіруге және шоғын бөліп отырғызуға болады.
Тамыр атпасымен (ең жиі)
Тамыр атпасын аналық өсімдіктен бөліп алады, кесілген жеріне көмір ұнтағын сеуіп, тамырланған соң отырғызады.
Отырғызғаннан кейін 3–5 тәулік суармай ұстаған дұрыс. Жазға шығар алдында өсімдікті 2–3 апта көлеңкеде ұстап, біртіндеп күнге үйретеді — бұл жапырақтың күйіп кетуінен сақтайды.
Қолданылуы және түрлері
Үйде көбіне Америка агавасы, жиекті агава, қалың гүлді агава, ригина агавасы сияқты түрлері өсіріледі. Агава қызмет орындарын және қоғамдық мекемелерді безендіруге, ал жазда парктер мен бақтардың партер бөліктерін көгалдандыруға қолданылады.
Агапантус (Agapanthus)
Агапантус — Оңтүстік Африкада табиғи түрде өсетін, ұдайы көгеріп тұратын өсімдік. Кавказдың оңтүстік жағалауында ашық ауада өсіруге болады, ал басқа өңірлерде көбіне үйде және оранжереяда өсіріледі. Көктемде гүлсағақ шығарып, көп ұзамай ұшында гүлшоғыр түзеді. Гүлдері ірі (шамамен 5–6 см), көбіне көгілдір түсті. Жақсы күтім жасалса, бір өсімдікте гүл саны 200-ге дейін жетуі мүмкін.
Көшіріп отырғызу ерекшелігі
Агапантус көшіріп отырғызуды онша көтермейді. Тамырын топырақтан толық тазарту өсімдікті әлсіретіп, кейде 2–3 жылға дейін гүлдемей қалуына әкелуі мүмкін. Сондықтан 2–3 жыл сайын ғана, тамыр маңындағы топырақты мүмкіндігінше сақтай отырып отырғызған жөн.
Ұсынылатын топырақ құрамы
1 үлес шым топырақ + 1 үлес шірінді топырақ + 1 үлес жапырақ топырақ + 1/2 үлес құм.
Суару, қоректендіру және қыстату
- Жазда жарық мол, ауасы таза жерге қойып, жиі суарады.
- Аптасына бір рет органикалық тыңайтқышпен қоректендірген пайдалы.
- Қыста жарық, салқын әрі ауасы құрғақ бөлмеде ұстап, аптасына 2–3 рет қана суарады.
- Тамыр жүйесі өте қарқынды өсетіндіктен, кейде ыдысты жарып жіберуі мүмкін — ыдыс таңдағанда осыны ескерген жөн.
Көбейту
Тұқым арқылы
Ақпанда тұқымды жеңіл топырақ бетіне сеуіп, үстін жұқа қабатпен жабады. Топырақты жылы сумен бүркіп, үнемі ылғал ұстайды; күніне екі рет желдетеді. Тұқымнан өскен өсімдік 5–6 жылдан кейін гүлдейді.
Түпті бөлу арқылы
Көктемде көшіріп отырғызғанда жас өркендерді бөліп, жеке отырғызуға болады — бұл әдіс гүлдеуді жылдамдатады. Кейде өсімдікті бөлмей-ақ, ыдысын үлкейтіп көлемді етіп өсіреді.
Гүл әуесқойлары арасында ең кең тараған түрі — зонтты агапантус. Агапантус пен амариллис бір тұқымдас, сондықтан күтіп-өсіру талаптары ұқсас.
Акалифа (Acalypha)
Акалифа көбіне алуан түсті әсем жапырақтары үшін өсіріледі. Оның салбыраңқы гүлшоқтары да өте көрнекті. Өсімдікті тұқымнан да, қалемшеден де көбейтуге болады, алайда тұқыммен көбейту сирек қолданылады (көбіне жаңа сорт шығару үшін).
Тұқымнан өсіру
Наурызда тұқымды жәшікке сеуіп, үстіне майда топырақ себеді де, әйнекпен жабады. Өскіндерді жарық жерде, ылғалы жеткілікті жағдайда ұстайды. Күн сәулесі тым күшті болса, көлеңкелеген дұрыс.
Қалемшелеу және күтім
Қалемшелеу наурызда жас өркеннен басталады: 6–8 см етіп кесіп, құрғақ құмға сиректеу отырғызады. Қалемшелерді жиі суарып, ауаны ылғалды ұстау қажет. Тамырланған соң басқа ыдысқа көшіріп отырғызады, ал отырғызар алдында жіңішке бұтақтарын қысқартады.
Жазда ересек өсімдіктерді көлеңкелеу жерде ұстап, молырақ суарады. Қыста жылы, жарық бөлмеде сақтап, суаруды бірқалыпты жүргізеді.
Маңызды ескерту: ауа ылғалдылығы және зиянкестер
Ауа құрғақ болса, акалифа нашар өседі және трипс пен қызыл өрмекші пайда болуы мүмкін. Бұл — өсімдікке қауіпті зиянкестер.
Кең таралған түрлері
- Ірі жапырақты акалифа (Оңтүстік Америка): салбыраған бұталы, жапырағында әсем ала дақтар болады.
- Түкті акалифа (Үндістанның шығысы): сопақ пішінді, ірі жапырақты; ұзақ гүлдейді.
Акация (Acacia)
Акацияны әсем жапырағы мен сүйкімді гүлі үшін өсіреді. Ол ұзақ уақыт гүлдеп тұрады. Қара теңіз жағалауында қолдан өсіріледі, ал жабайы түрлері Австралия мен Африка ормандарында өседі. Үйде көбіне терілген (мәдени) түрлері таралған.
Үйде кездесетін түрлері
- Ақшыл акация — ақпан–наурызда гүлдейді, гүлдеуі 1,5–2 айға созылады; гүлі сары әрі хош иісті (кей өңірде «мимоза» деп те аталады).
- Араб акациясы — гүлі ақ, жапырағы қызғылт реңді; салқын әрі жарық жерде жақсы өседі.
Көбейту және тұқым дайындау
Акацияны тұқымнан, түбін бөлу және қалемшелеу арқылы көбейтеді. Тұқымды егу алдында 3–4 күн 40°C шамасындағы жылы суға салып қояды, су салқындаған сайын таңертең және кешке жылытып отырады.
Егуге арналған топырақ
1 үлес жапырақ топырақ + 1 үлес шым топырақ + 1/4 үлес құм.
Маусымдық күтім
- Келесі жылы көктемде басқа ыдысқа көшіріп отырғызады; кейін ірі өсімдікті ыдысы тозғанша қозғамаған дұрыс.
- Жазда таза ауаға шығарып, жиі суарады; өсу кезеңінде органикалық және минералдық тыңайтқышпен қоректендіреді.
- Қыста жарық жерге қойып, суаруды сиретеді; жапырағы түскен акацияны өте сирек суарады.
- Гүлдеу кезінде сәл салқындау жерде ұстаған дұрыс.
Амариллис (Hippeastrum / Amaryllis)
Гүл өсірушілер «амариллис» деп атап жүрген өсімдіктердің көбі — Америкада тараған гиппеаструм. Ал Африкада өсетін амариллис белладонна — жуашықтамырлы шөптесін өсімдік. Гүлдерінің түсі ақ, қызғылт, қызыл, күрең және алқызыл болуы мүмкін. Қазіргі таңда гүл диаметрі 20 см-ге дейін жететін жаңа сорттар бар.
Тынығу кезеңі және суару тәртібі
- Күзде суаруды біртіндеп сиретіп, кейін толық тоқтатады.
- Жасыл жапырақты ешқашан кесіп тастамайды: салқын бұрышта өздігінен солады.
- Қыс бойы суармайды; ерекше күтім қажет емес.
Сабақ шыққаннан кейінгі күтім
- Қыстың орта шенінде гүлсағақ пайда болады (жуашық ірілігіне қарай 1–2 сабақ).
- Сабақ 8–10 см болғанда ғана жарық жерге шығарып, суара бастайды.
- Ерте суарса, жапырақ шамадан тыс өсіп, гүл бүрінің түзілуін қиындатуы мүмкін.
- Гүлдей бастағанда суаруды біртіндеп сиретеді; көбірек гүлдеу үшін салқындау жерде ұстайды.
Көшіріп отырғызу, ыдыс таңдауы және көбейту
Отырғызу тереңдігі
Жуашықтың шамамен жартысы топырақтан шығып тұруы керек.
Ыдыс өлшемі
Ыдыс диаметрі жуашықтан 2–3 см ғана үлкен болғаны тиімді; тым үлкен ыдыс көбейіп кетуге әкеліп, гүлдеуді бәсеңдетуі мүмкін.
Жуашықтармен көбейту
3-жылдан бастап жанама жуашықтар пайда болады; көшіргенде бөліп, жеке отырғызады. 2–3 жылдан соң гүлдейді.
Қыста 10°C-тан аспайтын жерде сақтаған дұрыс. Жылына екі рет гүлдету үшін көктемгі гүлдеуден кейін суаруды сиретіп, көлеңкелеу жерге қойып тынықтырады; тамызда қайта отырғызып, суаруды жиілетеді. Тұқымнан өсірілген өсімдік 3–4 жылдан кейін ғана гүлдейді. Жазғы тыныштыққа көшкенде ыдысын қараңғы жерге көлбете қойған дұрыс — бұл өсіп кетудің алдын алады.
Аралия–фатсия (Fatsia)
Бұл өсімдікті көбіне фатсия деп атайды. «Аралия» атауы фатсияның бір түріне — жапон фатсиясына қатысты қолданылады. Жапон аралдарында бұта тәрізді болып өседі. Ең тартымды белгісі — саусақ тәрізді ірі, жасыл түсті жылтыр жапырақтары; кейде ақ немесе сары ала жапырақты түрлері де кездеседі. Зиянкестер мен ауруларға төзімділігімен ерекшеленеді.
Антуриум (Anthurium)
Антуриум — оранжерея өсімдіктерінің кең таралғаны. Ол жылуды, ауаның және топырақтың жоғары ылғалдылығын жақсы көреді, сондықтан көбіне жылы бөлмеде өсіріледі. Жапырағы да, гүлі де ерекше сәндік: қалың, барқыт немесе жылтыр жапырақтарының пішіні әртүрлі, жапырақ жүйкелері айқын көрінеді. Гүлінде жыланша иірілген собық болады, оны әдемі гүл жамылғысы (жабынды жапырақ) қоршайды; түсі түрге қарай өзгереді.
Күтім шарттары
- Ылғалы мол, қопсытылған субстратта жақсы өседі.
- Қыста жылы сумен суарған дұрыс.
- Жазда тікелей күн көзінен көлеңкелеу қажет.
Көбейту
Антуриумды тұқымнан, қалемшеден және түбін бөліп көбейтуге болады. Ең жиі қолданылатын әдіс — түбін бөліп өсіру: жас өсімдікті кең әрі аласа құмыраға отырғызған дұрыс.