Баласы жоқ адамдар біреудің баласын асырап алуы ежелден бар қағида
Нәресте өмірі: ән мен жырдан басталатын тәрбие
Нәресте шыр етіп дүниеге келген сәттен бастап, оның құлағына өмір әні мен халық жыры сіңіп өседі. Ата-ананың сәбиін елжірей сүйіп, әлпештеп, аялап бағып-қағуының өзі көбіне жыр тілімен сыртқа шығады. Халық тәжірибесінде баланың әрбір қадамы назардан тыс қалмай, дәстүрлі түрде түрлі ырымдармен аталып өтеді. Сол ғұрыптардың көбі өнер тілінде өрнектеліп, бүгінге жеткен.
Шілдехана (шілделік): алғашқы қуаныш
Бала алғаш дүниеге келгенде өткізілетін салтанат — шілдехана. Мұнда «бауы берік болсын» деген тілек айтылып, жастар жиналып ән салып, домбыра тартып, өлең-жыр орындайды. Шілдеханаға шақырумен де, шақырусыз да бара береді. Бұл — дүниеге адам келуін атап өтудің, қуанышпен бөлісудің айқын белгісі. Кей өңірлерде оны шілделік деп те атайды.
— Аманжол қайда кеткен? — деп сұрады.
— Аманжол Атекем ауылына, шілделікке кеткен.
— Шілделік кімдікі екен?
— Байқадамның келіні ұл тауыпты, соған…
Серғазынікі — анау түтіні шығып жатқан үй, онда бүгін шілдехана бар…
Ас ішіп болғанша, жан-жақтан шілделікке келген бозбалалар екі үйді лық толтырды.
Осындай мысалдардың өзінен-ақ шілдехананың ел өміріндегі үлкен той екені, ал баланың дүниеге келуі қаншалықты маңызды оқиға саналатыны аңғарылады.
Бесікке қатысты ғұрыптар: киелі ұя
Бесік кертпе: отқа аластау сенімі
Бесік кертпе — отқа табыну ғұрпының көрінісі. Баланы алғаш бесікке салғанда, қарт аналардың бірі шымшуырды отқа қыздырып, бесіктің басын, арқалығын қырып кертеді. Бұл рәсім «оттың күшімен жын-шайтан қашады» деген сенімнен туған.
Қазақстанның кей өңірлерінде ертеректе «бесік кертпе құда» болып, қыз бен ұлды бесікте жатқан кезінен атастыру салты да болған. Мұндайда ұл жағы қыздың бесігін кертіп, теңге тағып, жол-жоралғы жасаған.
Мысал: «Әпкемді байтана руынан Рысқұлбек Омаров дегенге бесіккерті етіп атастырған екен».
Мұндағы «бесіккерті» — жоғарыда айтылған бесік кертпе құда салты.
Бесік тойы: алғашқы бөлеу
Бесік тойы — нәрестені алғаш бесікке бөлеуге байланысты жасалатын ғұрыптық салтанат. Баланың кіндігі түсіп, жарасы жазылған соң бесікке салады. Негізінен, бесік той тұңғыш балаға жасалады, кейінгі балаларға «бесікке салу» кәдесі ғана атқарылады.
Бесіктің жасауын көбіне баланың нағашылары әзірлеп, ана мен балаға киім-кешек әкеледі. Ауылдың бала өсірген қадірлі әжелері мен әйелдері шақырылып, әкелінген дүние мен бесік көрсетіледі. Бесік — қасиетті, киелі, құтты мүлік; сәбидің алтын ұясы.
Тыштырма және аластау
Баланы бесікке бөлемей тұрып тыштырма ырымы жасалады: бесіктің түбек тесігі арқылы бауырсақ, кәмпит және өзге тәттілер алақан тосқан жұртқа шашылады. «Тышты ма?» дегенде, айнала «Тыштым!» деп шу етеді. Бұл — «бесік құт дарытсын» деген ниеттен туған.
Сондай-ақ баланың ұйқысы тыныш болсын, жын-шайтан қашсын деген мақсатпен адыраспанды түтетіп, бесікті айналдыра аластайды. Кейде бесіктің бел ағашына қыздырылған темір тигізіп ырымдайды.
Бесік жыры (әлди): тіл мен мінезге алғашқы әсер
Бесік той үстінде Бесік жыры айтылады. Қазақта бесік жырын «әлди» деп те атайды. Әлдилеу — баланы тербетіп, бірқалыпты ырғақпен жұбату, ұйықтатуға баулу.
Айыр қалпақ киісіп,
Ақырып жауға тиісіп,
Батыр болар ма екенсің?
Бармақтарың майысып,
Түрлі ою ойысып,
Шебер болар ма екенсің?
Таңдайларың тақылдап,
Сөзіңді жұрт мақұлдап,
Шешен болар ма екенсің?
«Менің қазіргі келіндерім немерелеріме бесік жырын айта білмейді… Ал менің кәрі апам Қызтумас маған әлди әнді көп айтатын. Арада неше заман өтті, Қызтумас апамның сүйегі әлдеқашан қурап кетті, ал әлди ән айтқан үні әлі тұр құлағымда».
Естелік сипатындағы үзінді
Пайдасы
- Сәби денсаулығы мен тазалығын сақтауға қолайлы.
- Дене бітімінің түзу, ширақ болуына ықпал етеді.
- Суық-ыстықтан, кездейсоқ құлаған заттан қорғайды.
Тұмар-тағу
Пәле-жаладан сақтасын деп тұмар, бүркіт тұяғы, жыланның бас сүйегі, кірпі секілді заттарды ырымдап тағып қояды.
Қырқынан шығару: 40 күннің мәні
Шілдехана мен бесік тойынан кейін бала қырқынан шығарылады. Қазақ ұғымында жеті, тоғыз, отыз, қырық бір секілді сандар киелі саналған. Соған байланысты нәресте туғанына қырық күн толғанда арнайы ыдысқа қырық бір қасық су құйып, баланы шомылдырады. Рәсімге әжелер мен әйелдер қатысып, кәде беріледі, дастарқан жайылады.
Сәбидің қарын шашы алынып, матаға оралып, өз киіміне тігіліп қояды. Бұл — ертеде сурет болмаған кезеңде естелік ретінде сақтаудың бір жолы. Тағы бір мәні: қырық күннен кейін сәби ширап, көз тоқтатып, дыбыс пен құбылысты сезіне бастайды. Демек, қырқынан шығару — баланың жан-жүйесі қалыптасып, дені сау болып өссін деген ақ тілек.
Ескерту
«Қырқынан шығару» мен «марқұмның қырқы» — мағынасы бөлек ұғымдар. Балаға қатыстысы «қырқынан шығарылды» деп айтылады, ал қайтыс болған адамға «қырқы берілді» дейді. Мұны шатастырмау керек.
Балаға қатысты ырымдар мен кәделер
Бала тәлімі мен тәрбиесіне байланысты ғұрыптардың ауқымы кең. Олардың қатарында: құрсақ шашу, жарыс қазан, кіндік кесер, ат қою, бесікке салу, тыштырма, қырқынан шығару, тұсау кесу, тіл ашар, ашамайға мінгізу, аузына түкіру, шідерге сигізу және тағы басқа дәстүрлер бар.
Тәрбиелік өзек
Тәрбие бесіктен басталады: әлди айту, тілек білдіру, қауыммен қуанысты бөлісу — бәрі баланың болмысына әсер етеді.
Қауымдық жауапкершілік
Көп рәсімге әжелер мен ауыл әйелдерінің қатысуы — ұрпақ тәрбиесін ортақ міндет санаған көзқарасты аңғартады.
Ниет пен белгі
Ырым — қорқыныштан емес, көбіне жақсылық тілеуден, амандыққа ұмтылудан туған наным.
Ат қою: есімге артылған аманат
Жаңа туған сәбиге ат қою — ерекше салтанатты ғұрып. Қазақ үшін бала — бауыр еті; сондықтан ата-ана ең жақсы, мағыналы есімді таңдауға тырысады. Есім таңдауда жауапкершілікті сезініп, асықпай ойланған абзал деген түсінік бар.
Ырым бойынша, ата-ана көбіне өздері қатты құрметтейтін, сыйлы адамға баланың атын қойғызады. Егер ата-әже бар болса, немере-шөбере есімін солар қояды; үлкеннің сөзі — заң. Азан шақырып ат қою дәстүрі де кең тараған.
Таңдаудағы сақтық
- Айтылуы қиын, қатаң дыбысты есімдерден сақтану.
- Мағынасы екіұшты, жағымсыз әсер беретін атауларды таңдамай қарау.
- Есім — тілек пен ниеттің көрінісі екенін ұмытпау.
«Балаға қандай ат қойылса, болашақ тағдыры соған байланысты болады» деген наным кең тараған. Осы сенімге сүйеніп, кейде көз тимесін, өмірі ұзақ болсын деген ниетпен әдейі тұрпайылау естілетін есімдер де қойылған (мысалы: Жаман, Қиқым, Шоқпыт, Сасық). Мұны кей зерттеушілер халықтың ақ ниетінен туған ғұрып деп түсіндіреді.
Есім қоюдың кең тараған уәждері
Ырым мен қорғаныш
- Тіл-көзден сақтасын: Жаманбай, Тезекбай.
- Шетіней берген үйде тоқтасын: Аман, Есен, Тоқтар, Тұрсын.
- Өмірі ұзақ болсын: Өмірбек, Ұзақбай, Мыңжасар.
Тілек пен бағдар
- Берік болсын: Тасболат, Тастемір.
- Арман-мақсат: Арман, Бақыт, Мақсат, Мұрат.
- Ардақтыларға ұқсын: Абай, Абылай, Қазыбек, Махамбет.
Қыз есімдерінде табиғат, аспан әлемі, асыл тас, нәзік өсімдік атаулары жиі кездеседі: Айман, Жібек, Жұлдыз, Күміс, Меруерт, Раушан.
Кіндік кесер және кіндік шеше
Нәресте туған сәтте кіндігін кесетін әйел дайын тұрады. Кіндік кесу — мәртебелі әрі абыройлы іс. Байыпты әжелердің шешімімен кіндік кескен әйелге кіндік кесер кәдесі беріледі. Кейін ол әйел кіндік шеше атанып, баланың екінші анасы ретінде құрметтеледі.
Дәстүрде кіндікті ақ балтамен кесіп, таза жіппен байлап, түбіне күл сепкен; ақ балтаны басқа іске қолданбай сақтаған. Ер баланың кіндігін «үй күшік болмасын» деп қыр асыра лақтырған; қыз баланың кіндігін «үйдің құты болсын» деп ошақ түбіне көмген деген түсініктер де кездеседі.
Асырап алу және бауырына салу
Қазақ қоғамында баласы жоқ адамдардың бала асырап алуы ертеден бар. Ежелгі түсінік бойынша, асыраушы ана жаңа туған баланы шаранасынан етегіне салып алады; асыраушы адам балаға ат қойып, оң қолына асық жілік ұстатады. Асық жілік ұстаған бала сол үйдің баласы саналған, бұл кейде даулы жағдайда дәлел ретінде де жүрген.
Сонымен бірге бауырына салу дәстүрі бар: қарт ата-әжелер алғашқы немересін немесе жақын туысының баласын өз қолына алып, өз баласындай тәрбиелейді. Мұндай бала екі үйге де тең өсіріліп, ержеткен соң өз отбасына қайтуға да, бауыр басқан үйінде қалуға да ерікті болады.
Мысал: «Ғайнижамалды қырқынан шыққан соң-ақ бәйбіше Жәкіштен шығарып, бауырына салып, асырап алды».
Ашамайға мінгізу: азаматтыққа қадам
Баланың сана-сезімін жетілдіруге бағытталған тәрбиелік салттардың бірі — ашамайға мінгізу. Бала есі кіріп, шамамен 6–7 жасқа жеткенде оған жуас тай атап, ашамай жасатып, қамшы өріп, «сен азамат болдың» деген сенім ұялатады. Баланы әсем ашамай ерттелген тайға мінгізіп жүргізеді. Бұл оның мерейін өсіріп, еңбекке, адамгершілікке баулудың ұлттық тәсілі ретінде бағаланады. Ақ тілекті аналар шашу шашып, шағын тойға ұласып жатады.
Сүндетке отырғызу: рәсім және жауапкершілік
Ер бала тақ жаста — 3, 5, 7 жасында сүндетке отырғызылады. Сүндеттеудің тазалық пен денсаулыққа пайдасы бар деп есептеледі. Бұл — ата-ананың борышы саналатын, өз жөн-жорасы бар үлкен рәсім. Құтты болсын айтылып, шашу шашылады. Бұрын бұл міндет көбіне қожа-молдаларға тапсырылса, қазір дәрігерлер де орындай береді.
— Сендер мұның сүндетке отыртқанда не дегенін естіп пе едіңдер? — деп, аз күліп алды…
…«Құдай-ай, бұл қорлықты көргенше, қыз қып неге жаратпадың!..» депті.
Сонда шешесі: «Ақылсыз балам-ау, қыз болсаң бала таппас па едің, содан қиын боп па?» десе, мынау:
«Ойбай, онысы тағы бар ма еді?» — деп, жылауын тыя қойып, шыдай беріпті.
Бала тұрсын деген ниет: «сатып алу» ырымдары
Ел ішінде баласы шетіней беретін отбасыларда «бала тұрсын» деген ниетпен жасалатын ырымдар кездескен. Соның бірі — шартты түрде «сатып алу» ырымы: бақсы-балгер не белді кемпір үйге келіп, «баламды ұрлап алыпсыңдар, өзім аламын» деп нәрестені уақытша алып кетеді. Бір-екі күннен соң ата-ана әлгі адамға барып, баланы «сатып алады», бала керегенің астынан беріліп, «сатып алынған бала» саналады.
Бұл — тура мағынадағы сауда емес, баланың өмірі берік болсын деген символдық әрекет. Осындай мақсатпен «жеті кемпірдің екі аяғының арасынан өткізу» секілді ғұрыптар да айтылған.
Қорытынды: «Балалы үй — базар»
Қазақ халқы бала өсіруді бақыт санаған, балалы болуды армандаған. «Балалы үй — базар, баласыз үй — қу мазар» деген сөздің өзі-ақ ұрпақтың қадірін аңғартады. Нәрестенің дүниеге келуінен бастап есейген шағына дейінгі әрбір белеске арналған салт-дәстүрлердің түп өзегі — амандық тілеу, жақсылыққа баулу, ұрпақты елдік мінезге тәрбиелеу.
Ескерту: Мәтіндегі көркем шығармалардан алынған үзінділер түпнұсқа мазмұнын сақтай отырып, тыныс белгілері мен сөйлем құрылымы оқылымды болуы үшін ықшамдап, редакцияланды.